Patxi Baztarrika

Aurreko ostegunean prentsaurrekoan agertu ginen Bilbon, Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Kartaren Adituen Batzordeak berorren betetze mailaren inguruan landutako laugarren txostena aztertzeko eta gure iritzia plazaratzeko. Txosten horretan oinarrituta, Europako Kontseiluaren Ministroen Batzordeak gomendio batzuk egin dizkie Estatuko aginteei, eta Jorge Giménez, Hizkuntza Ikerketa eta Koordinaziorako zuzendaria, eta Hizkuntza Politikarako sailburuordetzaren Hizkuntza Plangintzaren arduradun Ane Cresporekin batera ekin nion gai honi buruzko gure ikuspegia ezagutarazteari.

Eskualdeetako edo Eremu Urriko Hizkuntzen Europako Gutuna (Hizkuntzen Eurokarta) 1992an onartu eta 2001ean berretsi zuen Espainiako Estatuak. Oso tresna baliosoa da hori, hiru arrazoirengatik nagusiki: Alde batetik, Nazioarteko Tratatu baten izaera duelako Eurokartak. Estatuak bere borondatez hartutako konpromiso internazionala delako. Bestetik, Eurokartaren bidez Espainiako Estatuak  konpromiso zehatzak hartzen dituelako gaztelania ez diren bertako beste hizkuntzak babesteko eta sustatzeko hezkuntzan, justizian, zerbitzu publikoetan, hedabideetan, kultur zerbitzuetan, jarduera ekonomiko eta sozialetan, eta mugaz haraindiko jardueratan. Eta hirugarrenik, eremu urriko hizkuntzen babes eta sustapenerako arauak Estatu bakoitzean nola aplikatzen diren ebaluatzeko eta segimendua egiteko tresna eskaintzen duelako. Tresna hori da hiru urtez behin egiten den ebaluazio txostena.

Hiru urtez behin egiten du ebaluazioa Europako Kontseiluak. Espainiako Estatuari dagokionez, jadanik hiru ebaluazio-txosten egin ditu Europako Kontseiluak (2005, 2008, 2012an), eta laugarrena onartu du 2016an, urtarrilaren 20an Europako Kontseiluko Ministroen Batzordeak izan zuen bileran. Ebaluazio horretan daude jasota Europako Kontseiluko Ministroen Batzordeak Espainiako Estatuari egiten dizkion oharrak eta gomendioak: Adituen Batzordeak egindakoak (hauek Europako Kontseiluko Ministroen Batzordeak bere egin ditu), eta, gainera, lehentasun moduan kontuan har daitezen Ministroen Kontseiluak egindako sei gomendio. Hain zuzen ere ohar eta gomendio horiek dira Estatu bakoitzeko arauak, politikak eta praktikak hobetzen laguntzeko gida.

Honakoa 2010-2013ko tarteari dagokion txostena da, 2014ko zenbait informazio osagarri ere badituena. Espainiako Gobernuak osatua da Espainiako Estatuan Hizkuntzen Eurokartak duen betetze mailari buruzko txostena. Horretarako, besteak beste, gaztelania ez beste hizkuntzaren bat aitortua duten Autonomia Erkidegoetako Gobernuek egindako informeak hartu ditu kontuan, partzialki izan bada ere.

2013ko azaroan entregatu genion HPStik Hazienda eta Administrazio Publikoetako Ministerioari euskararen gaineko txostena. Urte bereko urrian, Galiziako Xunta, Catalunyako Generalitat eta Eusko Jaurlaritzak elkar hartuta eskatu genion Ministerioari Espainiako Txostena Europako Kontseilura bidali aurretik aztertzeko aukera. Modu koordinatuan jarduteko proposamena luzatu genion. Ez genuen erantzunik jaso.

2014ko otsailean bidali zuen Ministerioak Espainiako txostena Europako Kontseilura. Ostean, urte horretako urrian, Eurokartaren Ebaluaziorako Adituen Batzordeak batzarrak izan zituen Bilbon, euskararen EAEko egoerari buruz informazio osagarria jaso, argitu eta kontrastatzeko. Batzarrak izan zituen Eusko Jaurlaritzako HPSrekin (Elebide barne), Justizia Sailarekin, Euskal Herriko Auzitegi Nagusiko arduradun nagusiekin,  Bizkaiko Abokatuen Elkargoarekin, EITBrekin, Behatokia eta Kontseiluarekin, eta Tokikomekin. 2015eko maiatzean, Europako Kontseiluak bere txostena bidali zuen Ministeriora, alegazioak egin ahal izateko. Berriro ere, Galiziako Xunta, Catalunyako Generalitat eta Eusko Jaurlaritzak eskatu genion Ministerioari aukera emateko gure gobernuen eskumen-eremuari zegokionean gure oharrak egiteko. Aukera hori ere ukatu egin zitzaigun., eta 2016ko urtarrilean Europako Kontseiluaren Ministroen Batzordeak behin betiko Ebaluazio Txostena onartu du.

Eurokartaren Laugarren Ebaluazio Txostenak dioena bi ataletan bereiz daiteke: Euskadiko Autonomia Erkidegoko euskarari buruzkoa, batetik, eta oro har Estatuko hizkuntzei buruzkoa –edo Estatuari berari buruzkoa– bestetik.

EAEn euskarak duen egoerari dagokionean, Europako Kontseiluaren txostenak aintzat hartzen du EBPN (Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia, 1998), Euskara 21 gogoeta prozesua (2008-2009) eta ESEP (2012-2013) mugarri nagusi dituen EAEko hizkuntza plangintza, eta nabarmentzen ditu ezagutzaren zein erabileraren alorretan izan diren aurrerapenak. Positiboki baloratzen du euskararen erabilera sustatzeko politika eta askotariko ahaleginak. Hurrengo Txostenari begira, ESEPi buruzko informazio osagarria eskatu du.

EAEko administrazioaren aurrean idatzizko nahiz ahozko eskaerak euskaraz aurkezteari dagokionez, hobekuntza aitortzen da, eta, honez gero, Eurokartako konpromisoa betetzen dela adierazten da. EAEko autonomia, foru eta udal administrazioetako zerbitzu publikoetan euskararen erabilera bermatzeko helburuari dagokionez, aurrerapena aitortzen da, eta konpromisoa betetzat jotzen da. Berariaz aipatzen da kontratazio administratiboan hizkuntza baldintzak txertatu izana, eta bide horri eusteko eskatzen da. Hezkuntzari dagokionez, hezkuntzako euskarari eta euskarazko irakaskuntzari dagokionez alegia, konpromisoa betetzat jotzen da, eta nabarmentzen da D eredua dela eredu hedatuena lehen hezkuntzan zein bigarren hezkuntzan. Helduen euskalduntzeari dagokionez, HABEren jardunaren balorazio positiboa egiten da, eskaintza eta eskaera uztartzeko finantzaketa egokiaren beharra jasotzen da eta helduentzako askotariko ikastaroetan euskarazko ikastaroak eskaintzen jarraitzeko adorea ematen da, konpromisoa betetzat jotzen delarik.

Ertzaintza eta osasun zerbitzuetan, hobekuntzak aitortzen eta goraipatzen dira, nahiz eta oraindik helburuak guztiz betetzeko tarterik izan eta, beraz, partzialki betetzen da konpromisoa. Hobetzen jarraitu beharra dago, beraz. Etorkizunerako informazio eguneratua eskatzen da. Osakidetzari dagokionez, Adituen Batzordeak aitortzen eta goraipatzen du aurrerapen egokiak egin direla, bereziki langileen hizkuntza eskakizunen definizioari, bilakaerari eta langileen euskara prestakuntzari dagokienez. Hala ere, helburua partzialki betetzat ematen da eta, beraz, helburuak erabat betetzeko tartea murrizteko lanean jarraitu beharra aipatzen da. Gainerako beste beharrei dagokienez: konpromisoak betetzat jotzen ditu Adituen Batzordeak segurtasun jarraibideak (Kontsumobide eta Osalanek ematen dituzten jarraibideak aipatzen ditu zehazki) eta mugaz gaindiko lankidetza (Iparraldeko lankidetza Euskararen Erakunde Publikoarekin).

Horiez gain, kultur jarduerei eta hedabideei buruzko artikuluen gaineko aipamenik ez da Adituen Batzordearen txostenean jasotzen EAEko euskarari dagokionez, bai ordea Nafarroako euskarari dagokionez eta Espainiako Estatuko beste zenbait hizkuntzari dagokienez. Beraz, alor horietan konpromisoak betetzat jotzen dira EAEn.

«Txostenak dio Justiziaren alorrean Estatuaren Administrazioak ez dituela konpromisoak behar beste betetzen»

Justiziari dagokionez, esan behar da, arlo hau dela txostenak gabezia handientzat jotzen duena. Gabezia horietako garrantzizkoenen gainean jarduteko eskumena, ordea, ez da EAErena, Estatuarena baizik. Badira, gabezien artean, betetzen diren konpromisoak ere, eta hori ere adierazita dago txostenean. Estatuaren Administrazioari buruz, honako hauek aitortzen ditu Adituen Batzordeak: Estatuaren Administrazioak ez ditu Justiziaren alorreko konpromisoak behar beste betetzen, eta, bete ahal izateko, Adituen Batzordeak gonbita egiten dio Estatuari dagokion marko juridikoa aldatzeko, prozedura penal, zibil eta administratiboak euskaraz gauzatu ahal izan daitezen, alde baten eskaera hutsez. Zehazki gomendioa egiten da Aginte Judizialaren Lege Organikoaren 231. artikulua aldatzeko, eta euskara lan hizkuntza gisa erabiltzeko gai diren epaile eta fiskalen portzentajea handitzeko. Estatuaren Administrazioak EAEn dituen bulegoetan, hala nola bertan erabiltzen dituen formulario eta testuetan, euskararen erabilera ez da behar beste bermatzen, eta zera eskatzen da: langile euskaldunen portzentajea handitzeko, langileentzako prestakuntza programak abian jartzeko, eta Estatuaren Administrazio periferikoaren egitura profesionala berrikusteko, euskaraz jarduteko gai diren langileen behar besteko portzentajea lortu ahal izateko. Estatuko Administrazioko funtzionarioen euskarazko hizkuntza prestakuntza indartu beharra azpimarratzen da. Estatuaren Administrazioaren eskumenekoak diren hainbat webgune (Diruzaintza Nagusia, RENFE…) euskaraz ere erabili ahal izateko urratsak ontzat ematen dira.

Bigarren atala, Estatuko hizkuntzei eta Estatuari buruzkoa da, oro har. Estatuaren Administrazioari dagokionez, Adituen Txostenaren beste hiru ohar azpimarratu behar dira: Batetik, 8/2013 legea (LOMCE) indarrean jarri izanak hizkuntza gutxiagotuetan izan ditzakeen ondorio kaltegarriaz ohartarazten du Adituen Batzordeak, hizkuntza gutxiagotuak irakas hizkuntza gisa erabiltzeko aukera murriztea ekar lezakeelako. Gogoratu behar da hain zuzen ere gure hizkuntza ereduen sistema babesteko Jaurlaritzatik egin genuen akordioa Espainiako gobernuarekin. Ohartu ginen orain Europako Kontseiluak aipatzen duen arriskuaz, eta akordioa egin genuen LOMCEk ez zezan gure hizkuntza ereduen sisteman eragin. Bestetik, hirueleko hezkuntzak Galizia, Valentzia eta Balear Uharteetan planteatutako moduan izan dezakeen eragin negatiboaz kezka azaltzen da Txostenean. Euskadi kezka horretatik salbu uzten da txostenean. Are gehiago: espresuki, positiboki baloratzen da hezkuntzan euskarazko irakaskuntzak izan duen bilakaera. Azkenik, Estatuko erkidego elebakarretan hizkuntza aniztasunari buruzko sentsibilizazioa lantzeko eta gaztelania ez beste hizkuntzak ikustarazteko eta ezagutzera emateko jarduera tinkoa izateko eta neurriak hartzeko eskatzen zaio Estatuari, zehazki hezkuntzaren eta hedabideen bitartez.

Etorkizunari begirako ondorioei dagokienez, Ebaluazio Txostenaren balio praktikoak bi behintzat badira: bata, Eurokartan jasotako konpromisoen betetze mailaren araberako argazki bat eskuratzea, eta bestea, hobekuntzarako pautak eskuratzea.

Ikuspegi bikoitz horretatik, hainbat ondorio azpimarratu behar dira, gure ustez nabarmenenak direnak: Lehena, Europako Kontseiluak bere txostenean dioen bezala, handia dela Espainiako Estatuak bere garaian Hizkuntzen Eurokarta bere osotasunean indarrean jartzearekin hartu zuen konpromiso maila, eta azken urteotan aurrerapausoak egin direla Hizkuntzen Eurokarta betetzeari dagokionez. Baina aurrerapauso horiek egin dira, batez ere, eta nabarmen, gaztelania ez beste hizkuntzaren bat duten Autonomia Erkidegoetako politikei eta jarduerei esker, eta nahiz eta Estatuaren Administrazio Orokorra konpromisoak betetzetik urrun ibili eta Autonomia Erkidegoekiko oso atzean ibili.

«EAEko euskararen sustapen politikek nota altua lortu dute, eta euskal gizartearen ahaleginaren emaitza da hori»

Bigarrenik, EAEko euskararen sustapen politikek nota altua eskuratu dute. Txostenean zehar, hainbat puntutan aitortu ez ezik goraipatu egiten dira EAEn zenbait arlotan euskara erabiltzeko hartutako neurriak eta egindako urratsak. Hona, adibide moduan, aipamen orokor bi hitzez hitz: “El euskera en el País Vasco sigue beneficiándose de las medidas positivas en muchos ámbitos, por lo que se cumple la mayoría de los compromisos en la Carta”. Edo beste hau: “El Comité de Expertos valora positivamente los esfuerzos realizados para fomentar el uso del euskera y les pide a las autoridades que proporcionen información adicional sobre las conclusiones que se pueden sacar de estos resultados”. Nota altua, eta hori esan egin behar da, euskal gizartearen ahaleginaren emaitza baita: herri-aginteena, herritarrena, gizartearena, lankidetza publiko-pribatuarena, euskalgintzako gizarte eragileena… denena. Harrokeriarik gabe, autoatseginkeriarik gabe, baina ezkortasun antzu eta desmobilizatzaileak erabat uxatuz, aitortu eta balioetsi egin behar dugu denon artean egiten ari garena. Etorkizunera begira hobetzen jarraitzeko indarra hartzeko behar dugu, garena, egin duguna eta egiten ari garena aitortu eta balioestea. Kanpotik, orain Europako Kontseilutik, egiten digutena geure egitea.

Hirugarrenik, aurrerapausoak egin izanak ez du esan nahi egiteko guztiak egin ditugunik. Badugu zer hobeturik. Eurokartako konpromiso guztiak ez ditugu erabat betetzen, asko bai, baina ez denak. Eta erabat betetzen ez ditugunak ere, partzialki betetzen ditugunak, garrantzitsuak dira. Eta horiek ere azaltzen dira txostenean. Zehazki eta hitzez hitz aipatzen dira, “justizia, polizia, osasun zerbitzuak eta gizarte segurantza, euskaraz dakiten langileen proportzio baxuagatik”. Lau arlo horietan zuzenean dagozkigunak polizia eta osasun zerbitzuak dira (justizia nagusiki Estatuari dagokio, eta gizarte segurantza osorik dagokio berari). Bi horietan ere aurrera goaz, baina nahitaez hobetzen jarraitu behar dugu, hobekuntza tarte luzea daukagulako horietan oraindik. Horietan ez gaude geldi, etengabe goaz aurrera. Eta hori da gure konpromisoa: horietan ere nota altua ateratzera iristea. Europako Kontseiluak bidelagun izan du Eusko Jaurlaritza, uste dugulako euskara babestuz eta sustatuz Espainiako eta Europako hizkuntza-dibertsitatea babesten eta sustatzen dugula.

Azkenik, Espainiako Estatuan hizkuntza aniztasuna Estatuak ez du behar beste asumitzen eta bere egiten. Europako Kontseiluaren txostena, futboleko arauak aplikatuta ‘txartel gorria’ da Espainiako Estatuarentzako. Europako Kontseiluak txartel gorria atera dio Espainiako Estatuari. Paradoxa: «Alto nivel de cumplimiento de la Carta en el Estado, pero gracias a las Comunidades Autónomas directamente concernidas, muchas veces     –demasiadas– no solo sin la concurrencia del Estado, sino incluso en ocasiones a pesar de la Administración General del Estado».

Lau txosten egin dira orain arte. Lau txostenetako lehentasunezko gomendioak nagusiki Estatuari dagozkio, eta Estatuari dagozkionak ia-ia errepikatu egiten dira lau txostenetan. Hori bera, besterik gabe, oso esanguratsua da. Esan nahi baitu, arlo horietan aurrerapenik ez dagoela: 2005etik 2016ra gomendio berak edo bertsuak jasotzen dabil Estatua.

«Hizkuntzen Eurokarta betetzetik urrun dago Estatua, beraz bertako legeria bera betetzetik ere urrun geratzen da Estatuaren Administrazio Orokorra EAEn»

Gainera, kontua ez da bakarrik Hizkuntzen Eurokarta betetzetik urrun dagoela Estatua. Kontua da, konpromiso horiek ez betetzean, hemen bertako legeria bera betetzetik ere urrun geratzen dela Estatuaren Administrazio Orokorra EAEn. Gu prest gaude kolaboratzeko, metatu dugun eskarmentua partekatzeko. Gehiagotan ere eskaini izan diogu lankidetza helburu horretarako Estatuaren Administrazioari Euskadin (EAEn dituen zerbitzu publikoetan euskararen erabilera sustatzeko eta planifikatzeko helbururako, alegia), eta Europako Kontseiluaren Txosten honen testuinguruan, nola ez, berretsi egiten dugu eskaintza.

Eleaniztuna da Espainiako Estatua, baina bere erakundeek elebakarra bailitzan funtzionatzen dute. Batzuetan, Justiziaren kasuan bezala,  lege-aldaketak egin beharko dira. Hala dio Europako Kontseiluak. Baina sarri askotan kontua ez da legeria ‘desegokiak’ eragindakoa. Esaterako, dagoeneko 38 urte dituen Konstituzioak ezartzen die Estatuaren menpeko diren hedabideei, bere 20. artikuluan, ‘Espaniako hizkuntza-aniztasuna’ kontuan hartzeko obligazioa. Kontua da agindu konstituzional hori betetzeko neurriak hartu egin beharko lituzketela Estatuko agintariek. Horixe eskatzen dio Europako Kontseiluak: hedabideen bitartez (eta hezkuntzaren bidez) ‘beste hizkuntzak’ ezagutarazteko. Guztiz bat egiten dugu eskaera horrekin.

Kontua da, halaber, Espainiako Estatuak berea duen hizkuntza-dibertsitatearen aldeko pedagogia soziala egitea oso komenigarria litzatekeela. Badirudi eleaniztasuna gainditu beharreko arazotzat hartzen duela bi hizkuntza ofizial ez dituzten autonomia-erkidegoetan bizi den biztanleria elebakar gazteleradunaren zati handi batek, ez baina sustatu beharreko kultur ondare partekatutzat. Neurri batean ulergarria izan liteke hori, ezagutzen ez den hura ez baita maitatzen: izan ere, nahiz eta lege-arauek eta Konstituzioak berak bestelako aukerak eman, Estatuko erakundeen artean urte hauetan guztietan nagusitu den printzipioaren arabera, Erkidego Autonomoen kontua eta erantzukizun esklusiboa baita ‘beste’ hizkuntzen sustapena, ez Estatuarena berarena ere. Erantzukizuna biena da, nahiz eta neurri diferentean izan. Hizkuntza-dibertsitatearen ‘sinestunak’ ez ezik ‘praktikatzaile’ nahiko genituzke Estatuko erakundeak.

Eremu Urriko Hizkuntzen Eurokartaren laugarren txostenari buruzko argibideak emateko prentsaurrekoaren argazkia, Jorge Giménez eta Ane Cresporekin batera (HPSko Ikerketa eta Koordinazio arloko zuzendaria eta zerbitzuburua, hurrenez hurren) egindako agerraldiarena.

Aurreko asteko ostegunean Durangon izan nintzen, Euskaltzaleen Topaguneak gonbidaturik, eurek antolaturiko Topaldiaren inaugurazio ekitaldian. Zehazki, aurtengoa 13. edizioa izan da. Ez da lehenengo aldia bertan izan naizela, gutxienez beste pare bat aldiz ere parte hartu baitut, eta oso gustura egon nintzen. Gogoeta, eztabaida eta kontrastea behar beharrezkoak ditugu euskararen biziberritze prozesuan eraginkortasunez jarraitzeko, eta erronka berriei erantzun berriak aurkitzeko. Beti izan ohi dira emankorrak Topaldiko gogoetak, eta aitormena ongi merezia duen urteroko jardunaldia da hau. ‘Euskaltzaleen aktibazioa’ aukeratu dute aurtengo Topaldirako gogoeta gai edo ardatz nagusitzat, eta jarraian doazenak dira nire hitzaldian aipatu nituenak.

Gure mundu honetan, urrutikoan bezala gertu-gertukoan, urteotan gertatu diren eta gertatzen ari diren aldaketa sakonen artean nabarmen ageri dira aldaketak, parte hartzea, militantzia, aktibismoa, balioak ulertzeko eta praktikatzeko moduetan. Eta, jakina, euskararen arloa ez da, ezin izan, salbuespena. Euskararen hedapenean ere bete-betean eragiten dute aldaketa horiek. Topaldian aztergai hartutako gorabeherak, ‘euskaltzaleen aktibazioak, autoeraketa eta ahalduntzeak’, zuzeneko lotura du euskararen sustapenean garrantzitsuak diren hainbat faktoretan gertatzen ari diren aldaketekin: adibidez, motibazioak, jarrerak, atxikimenduak, hizkuntza kontzientzia ezberdinak, hizkuntzarekiko leialtasun askotarikoak, hizkuntza identitateak eta gogoa. Eta faktore horien inguruan, bada kontu bat berebiziko garrantzia duena: diskurtsoa, edo hobeto esanda, euskararen gaineko diskurtsoak.

Urteotan ezagutza soziolinguistiko handia metatu da erabileran eragiten duten faktore objektiboen gainean. Horien ondoan badira erabileran eragin handia duten faktore subjektiboak ere. Hauetaz ordea askoz gutxiago dakigu, eta ematen zaien baino garrantzi handiagoa eman beharko litzaiekeela uste dut. Edozein eratara ere, badakigu motibazioa ezin dela soilik politikoa izan. Euskaraz bizitzeko, euskaltzaletasuna bizitzeko modu berriak behar ditugula uste dut. Horrek lotura du diskurtsoarekin.

Duela gutxi, euskara erabiltzeko gonbidapena ‘eman hegoak euskarari’ lau haizetara zabaltzea helburu duen Euskararen Txantxangorria aurkeztu genuen Donostian, EAEko herri-erakunde guztiek eta gizarteko arlo ezberdinetako ehundik gora eragilek bat eginda, besteak beste euskalgintza sozialeko ordezkari kualifikatuak diren Topaguneak eta euskaltegien sare guztiek. Ekitaldi hartan, beste askoren artean, hitza hartu zuen Pedro Miguel Etxenikek, Euskararen Legearen sustatzaile nagusietarikoak, eta hauxe esan zuen: “legeak beharrezkoak dira, bai; arauak eta planak beharrezkoak dira, bai. Baina batez ere beharrezkoa dena da, euskaldun izaten jarraitzeko gogoa eta erabakia. Eta bide horretan euskara erabiltzea da ezinbestekoa”.

Nire ustez, ‘euskarak behar zaitu’tik ‘nik behar dut euskara’/’nik dut gogoko euskara’ra jauzi egitean dago koska. Eta koska hori gainditzeko hizkuntza kontzientzia, hizkuntzarekiko identitatea, atxikimendua, gogoa, motibazioa… hori da, nire iritzian, motore nagusia, ez bakarra, baina bai nagusia. Eta motore horren beste pieza bereizezina, adostasuna: adostasun politiko sendoa, eta adostasun sozial zabala. Ez da nahikoa, baina bai ezinbestekoa. Etengabe elikatu behar da.

Horretan guztiorretan pieza inportantea eta orobiltzailea da diskurtsoena. Gure gizartea anizkoitza denez, diskurtso ugari daude euskararen gainean. Normala, guztiz. Kontua ez da diskurtsoak ezabatzea, baizik eta diskurtsoak ukatu gabe, diskurtsoak bateratzea, euskararen auzia denona denez euskararen bidea ere mugarri nagusietan behintzat denok batera egiteko behar besteko neurrian bateratzea.

Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzarentzat hau ez da gaurko kezka. Duela 10 urte (2005-2009 legealdian) abian jarri genuen euskararen gaineko diskurtsoaren lanketa ireki, berritzaile eta parte hartzailea, Euskara 21 prozesua, eta oso parte hartze zabal eta askotarikoaren ondoren, hizkuntza politikarako oinarri sendo eta iraunkorrak finkatzen zituen dokumentua osatzera iritsi zen aho batez Euskararen Aholku Batzordea, ‘Itun berritu baterantz’ izeneko dokumentua. Gabeziak gabezia, onarpen sozial handikoa eta Legebiltzarrak ere gehiengo zabalez onartua.

Legealdi honetan jarraipena eman diogu diskurtsoen lanketari, modu ireki eta parte hartzailean oraingoan ere. Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak 2013ko urtarrilean legealdirako ezagutzera emandako lan ildoetako batek hauxe esaten zuen: “euskararen gaineko oinarrizko diskurtsoak aztertu, kontrastatu, berritu eta bateratze bidean jartzea”. Eginkizun hori proposatu genion Euskararen Aholku Batzordeari, eta Aholku Batzordeak bere gain hartu zuen eginkizuna. Euskara 21 Batzorde bereziaren zuzendari izendatu genuen besteak beste diskurtsoen gaineko eginkizun hau gidatu eta dinamizatzeko helburuarekin, horretarako pertsona ezin egokiagoa: Iñaki Martinez de Luna.

Oso aberatsa izan da prozesua. 150etik gora lagunek parte hartu dute. Azterketa kualitatiboa egin da. Azterketa kuantitatiboa ere bai, Prospekzio Soziologikoen Kabineteak egindako Inkesta zabal baten bitartez. Eta Azken Txostena ere egin eta Euskararen Aholku Batzordeak ontzat emana da. Datozen asteetan zabalduko dugu lanketa honen berri.

Eta orain, Euskararen Aholku Batzordean eztabaida irekia egiten ari gara, oso parte hartze zabalarekin, datozen hogei urteetako perspektiban garatu beharreko hizkuntza politikaren oinarri, helburu eta lehentasunen markoari buruz. Abiapuntua Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak prestatutako dokumentu bat da –’Eta hemendik aurrera zer?’ deitzen dena–, eta dagoenekoz hogeita bost bat ekarpen jaso ditu, askotariko pertsona eta elkarteren aldetik. Euskara 21 Batzorde bereziaren eztabaidara jarrita dago eta hala jarraituko du otsaila arte. Azken dokumentua egingo da ondoren, jakina.

Lizardik amestu zuen baino askozaz noranahikoagoa da gaur euskara, zorionez. Aurrerakada itzela da euskal gizarteak euskararekin egin duena. Baina behar dugu euskararen hazkunde soziala bultzatzen jarraitu; behar dugu euskal hiztunen hizkuntza jarduna sendotu, komunitatea trinkotu, euskararen garapena iraunkorra izan dadin; behar dugu asmatu gero eta eleaniztunagoa datorren testuinguruan gizarte aldaketek eta euskararen hazkundeak berak ere eragindako erronka berriei erantzun berriak ematen.

Eta horretan guztiorretan gauza bat baino gehiago behar dira, noski –behar ez duguna da etsipena–. Behar ditugun horietan bat, nahitaezkoa hain zuzen ere, euskaltzaleen aktibazioa da.

Euskararen Txantxangorriak San Mamesen egin du hegan Athleticek eta Eibarrek gaur jokatu duten derbian zehar. Zelairatzean, jokalari guztiek eraman dituzte soinean txantxangorriaren kamisetak eta keinu honekin herritar orori euskaraz hitz egiteko gonbitea luzatu diete talde biek. Guztiei begirako gonbitea izan da: euskaraz ondo edo erdipurdi moldatzen direnei eta ulertu besterik egin ezin dutenei ere luzatutakoa. Txantxangorriaren irudia markagailuan agertu da, eta gizartean euskara bultzatu eta hegoak eman nahi dizkion ekimen honi buruzko bideoa proiektatu dute.

El Txantxangorri del euskera ha sobrevolado San Mamés durante el derbi que han disputado hoy el Athletic y el Eibar. Todos los jugadores han salido al campo con la camiseta del txantxangorri y, con este gesto, ambos equipos han invitado a la ciudadanía a que emplee el euskera. Ha sido una invitación para todos y todas: para quien domina más o menos el euskera y para quien es capaz solo de entenderlo. La imagen del txantxangorri ha aparecido también en el marcador y se ha proyectado un video sobre la iniciativa que tiene como objetivo activar el euskera en la sociedad, dar alas al euskera.

Jokalari guztiak, txantxangorriarekin/Todos los jugadores, con el txantxangorri.

José Angel Iribar, Lorea Bilbao, Josu Urrutia, Patxi Baztarrika eta Javier Aldazabal.

Patxi Baztarrika, Alex Aranzabal eta Lorea Bilbao.

La iniciativa denominada Euskararen Txantxangorria es de gran importancia, tanto por las instituciones que la impulsan y los agentes sociales que la apoyan como por los objetivos que persigue. El pasado día 15 tuvo lugar su presentación en el Museo San Telmo de Donostia, auspiciada por los miembros de la Comisión de Coordinación de las Administraciones Públicas en materia de Política Lingüística (HAKOBA) y con presencia de numerosos agentes. En concreto, son el Gobierno Vasco, las diputaciones y los ayuntamientos de las capitales de los tres territorios de la CAV y Eudel quienes han optado por el txantxagorri o petirrojo como símbolo para invitar al uso del euskera y los que han puesto en marcha la citada iniciativa.

En el acto de presentación tomaron la palabra la consejera de Educación, Política Lingüística y Cultura, Cristina Uriarte; el representante de Eudel Mikel Pagola; la diputada foral de Euskera y Cultura de la Diputación de Bizkaia, Lorea Bilbao; la concejala de Euskera y edil al cargo de la Capitalidad Cultural Europea Donostia 2016, Miren Azkarate; y la diputada de Euskera, Cultura y Deportes de la Diputación de Araba, Igone Martínez de Luna; mientras que yo ejercí de conductor del evento. Además, contamos con la presencia de numerosos representantes de entidades públicas y privadas (universidades de la CAV, grupos deportivos y deportistas, agentes de la cultura, empresarios y representantes de entidades financieras, etcétera), que quisieron mostrar su adhesión a la iniciativa del txantxagorri. También la ciudadanía puede apoyarla y mostrar su compromiso entrando en la página web que se ha creado para ello.

Según señaló Cristina Uriarte en el acto de presentación, «la forma más eficaz de trabajar en pos de la promoción del euskera es a través del acuerdo y la unidad», y puso como ejemplo la puesta en marcha de esta iniciativa alumbrada gracias a la colaboración entre numerosas instituciones. En esa línea, mostró su agradecimiento a todos los agentes que se han sumado a la misma, «ya que es obligación de las instituciones públicas favorecer las oportunidades y las condiciones para el uso del euskera», pero es absolutamente decisiva «la voluntad y el compromiso» de las citadas entidades para «hacer llegar al conjunto de la sociedad» dichas medidas. Por su parte, Lorea Bilbao indicó que tanto el txantxangorri como el euskera son pequeños, «pero, en esa pequeñez, ambos son grandes». «Es colorido el txantxangorri y tiene mil colores el euskera. Son muy nuestros, enraizados en Euskal Herria pero capaces de llegar a cualquier lado agitando sus alas. Son cercanos, pero en su vuelo logran una perspectiva amplia, y pueden acoger bajo sus alas espacios amplios, numerosos y diversos. Son bonitos y atractivos el txantxangorri y el euskera, e invitamos a quienes aún no los conocen a que den un paso adelante y se acerquen a ellos. ¡Venid a los mundos del euskera!», agregó la diputada de Euskera y Cultura de Bizkaia. A su juicio, «nos jugamos la partida del euskera en su uso. Su utilización es la receta más eficaz para reforzar al euskera». Por ello, tanto en los servicios de la Diputación Foral de Bizkaia como en todos los ámbitos del territorio «se harán absolutamente todos los esfuerzos» para «guiar al txantxangorri por buen camino» y «dar alas al euskera».

En nombre del Ayuntamiento de Donostia, Miren Azkarate subrayó que «en el faro de las voces de Europa se oirá con fuerza el trino y el canto del grupo de txantxangorris» reunidos en el acto. El alcalde de Urnieta y representante de Eudel Mikel Pagola, por su parte, realizó una invitación desde el ámbito municipal para que todos los ciudadanos usen el euskera: «cada uno a su nivel; con naturalidad y sin complejos; en cualquier ámbito y situación». En opinión de Igone Martínez de Luna, por último, «en lo que respecta al euskera, los objetivos en Araba pasan por promocionarlo a todos los niveles e impulsar su uso».

Al margen de los mencionados, tomaron la palabra para dar su apoyo al acto Itsaso Andueza, Elena Laka, Josu Urrutia, Jokin Aperribay, Pedro Miguel Etxenike, Roberto Larrañaga, Eli Pinedo, José María Guibert, Bixente Atxa, Arantza Urretabizkaia y Aitzol Atutxa, y mediante sendas grabaciones de vídeo se sumaron también Juan Calparsoro, Alex Aranzabal, Toti Martínez de Lezea, Andrés Urrutia e Iñaki Goirizelaia. El acto arrancó de la mano de Kirmen Uribe, con la lectura del poema ‘Munduari begiratzeko modu bat’ (‘Una forma de mirar al mundo’).

La imagen nueva y fresca que presentamos nos unirá con el euskera, con el uso del euskera, con el apoyo al euskera. No es de extrañar que siempre hayamos amado al txantxangorri. Siempre ha sido parte de nuestro paisaje, con su perfil pequeño, agradable, juguetón y elegante. Lo queremos, pero es pequeño y frágil. Nos resulta atractivo, lo sentimos nuestro, parece débil pero está lleno de vida. Como el euskera.

Como en la hermosa canción ‘Txoria txori’, que lleva letra de Joxean Artze y música de Mikel Laboa, queremos vivos a los pájaros. Y volando. La voluntad de cada uno de nosotros es el ala del euskera. El ánimo y la adhesión de cada uno de nosotros son las alas del euskera. Decir la primera palabra en euskera, mostrar disposición a hablar en euskera sea bien o regular, mostrar deseo de vivir en euskera, dar la bienvenida a que lo usen quienes lo conocen incluso sin saber euskera…, todo ello supone dar aliento a nuestra lengua. Y dar alas a nuestro pájaro.

El txantxangorri, en su pequeñez, en su debilidad, es un pájaro muy generoso. Incuba los huevos que el cuco le deja en el nido. ¿Por qué será? A lo mejor, porque desea que se siga oyendo el canto del cuco en nuestros bosques. Si todos nos convertimos en txantxangorris, el canto del cuco del euskera se extenderá a nuestros pueblos y ciudades. Convirtámonos en txantxangorris. ¡Demos alas al euskera!

Mediante la imagen amable y querida del txantxangorri, queremos hacer llegar a los ciudadanos una invitación: la invitación para que utilicen el euskera. Es una invitación para todos los ciudadanos: para quienes conocen bien el euskera, para quienes lo conocen en cierta medida, para quienes solo llegan a entender el euskera. Es valiosa la aportación de todos. Quienes saben hablar en euskera le dan vida utilizándolo con tranquilidad. Quienes saben hablarlo un poco, multiplican las posibilidades y las situaciones de hablar en euskera usándolo en la medida de sus posibilidades. Y quienes se limitan a entenderlo realizan una aportación de primer nivel animando a sus amigos, a los de casa, a los compañeros de trabajo… a expresarse en euskera. Y demuestran una solidaridad encomiable aquellos ciudadanos que sin saber euskera abren las puertas a su uso.

Esta imagen es una invitación: hablamos de la voluntad. Creemos en la voluntad de los ciudadanos. Creemos en la fuerza del deseo de los ciudadanos. No queremos obligar a nadie. No queremos estar por encima de nadie. Al contrario, queremos una sociedad en la que todos nos sintamos cómodos: quienes tienen al euskera como primera opción y quienes optan por el castellano, o quienes eligen ambos idiomas. No queremos que nadie tenga que dejar de lado su idioma principal. No queremos un solo idioma: queremos un idioma y también el otro; queremos promover y respetar las oportunidades para todos, para quienes tengan como primer idioma o utilicen en casa el castellano o el euskera, para quienes elijan el euskera o el castellano. En igualdad.

En la Comunidad Autónoma Vasca tenemos dos idiomas oficiales; ambos tienen equiparación legal, pero no están en la misma situación, ni mucho menos. Viven en una situación de desequilibrio. El euskera es cada vez más fuerte, sí, afortunadamente, pero a su vez, por desgracia, es débil frente al castellano. Y en nuestro modelo de convivencia social la igualdad y la equidad son punto de partida y objetivo. Ya que la igualdad entre los ciudadanos es la base principal de nuestra cohesión social. Y porque la convivencia, también en el ámbito lingüístico, exige igualdad y equidad.

En el camino entre el desequilibrio actual y el equilibrio del futuro, lo que necesitamos respirar es el euskera. Ahí radica nuestra invitación. Utilicemos el euskera, sin complejos, aquí y allí, para esto y para lo otro. Llevémoslo del corazón y la cabeza a los labios. Utilicémoslo con tranquilidad; sabiendo que hacemos del euskera una lengua viva en la medida en que la utilizamos; sabiendo que solo nosotros podemos hacerlo. Si no somos nosotros, ¿quién lo utilizará? Nuestra es la oportunidad.

A las oficinas de las administraciones, a todo tipo de edificios públicos, a los servicios de transporte, a los servicios de salud, en las escuelas, a las empresas, a las entidades financieras, a los centros comerciales, a los medios de comunicación, a las instalaciones deportivas, a las universidades, al pecho de cada cual… queremos ver que ha llegado a todos ellos, que vuela el txantxangorri. En los próximos meses, en los próximos años: la invitación del euskera, la invitación para el euskera, aquí y allí. Por eso y para eso, las administraciones y todas aquellas asociaciones y empresas y entidades que lo deseen sacaremos a la calle y daremos a conocer la imagen del txantxangorri: mediante pines, soportes de mesa y pared, vinilos… A estas alturas el txantxangorri del euskera no es ya de nadie, es de todos, de toda la sociedad. Como el propio euskera. Porque es el objetivo de toda la sociedad: ¡demos alas al euskera!

Fotografía de los representantes de los ámbitos público y privado que participaron en el acto.

Los reunidos en el acto mostraron su compromiso en favor del uso del euskera.