Patxi Baztarrika

Euskadiko herri aginteek ELEBIDE sortu izana nabarmentzen du Europako Kontseiluak, eta “Ertzaintzan eta Osakidetzan euskararen normalkuntza sustatzen jarraitzera” animatzen ditu.

Ohartarazten du defizit nabariak daudela Justizia Administrazioan eta Estatuaren Administrazioan oro har.

 Duela gutxi ezagutzera eman da Eskualdeko Hizkuntzen edo Hizkuntza Gutxituen Europako Karta Espainiako estatuan zenbateraino betetzen den egiaztatzeko bigarren ebaluazioaldiaren txostena. Hizkuntzen Karta Europako Kontseiluko kide den herrialde bakoitzak zein neurritan betetzen duen ebaluatzeko kontrol-sistema bat da txosten hau; horrela, estatu bakoitzaren egoera zehatzari buruzko diagnostikoa egiten du Europako Kontseiluak, eta, beharrezkoa ikusten badu, gomendioak ematen dizkie estatuei, hizkuntzari buruzko legerian, politiketan eta jardueretan hobekuntzak egin ditzaten.

 Eskualdeko Hizkuntzen edo Hizkuntza Gutxituen Europako Karta 1992ko azaroaren 5ean onartu eta 2001eko apirilaren 9an berretsi zuen Espainiako Gobernuak. Hortaz, urte horretako abuztuaren 1ean sartu zen indarrean Hizkuntzen Karta Espainiako estatuan.  Espainiaren kasuan, Kartaren edukiak bete daitezen ardura, praktikan eta neurri handi batean,  autonomia-erkidegoek hartzen duten arren, txostena egin duten Adituen Batzordeak gogorarazten du Espainiako Gobernua dela, finean, karta bete dadin erantzukizun orokorra duena.

 Orain jakitera eman den ebaluazio-txosten hau oinarritua dago Adituen Batzordeak Espainiari buruzko bigarren ebaluzioaldian zehar bildutako informazioan eta, halaber, 2007ko irailaren 10etik 14ra bitartean egindako bisitan, adituok gazteleraz besteko hizkuntza propioak dituzten lurraldeetako gobernu autonomoekin, hizkuntza horietako gizarte-eragileekin eta espainiar agintariekin izandako elkarrizketetan jasotakoan.

 Txostenean, Adituen Batzordeak Kataluniako, Galiziako eta Euskadiko autonomia-erkidegoak goraipatzen ditu, beren hizkuntza propioak biziberritzeko eta normalizatzeko abian dituzten politika egituratuengatik. Adituen Batzordeak, era berean, goraipatzen du autonomia-erkidego horiek hizkuntza-politikaren esparruan esperientziak elkarrekin trukatzeko hiru urteko lankidetza-hitzarmena sinatu izana. Izan ere, hitzarmen horrek Kartaren edukiak eta Ministroen Batzordearen gomendioak jasotzen ditu eta, horrenbestez, Autonomia-Erkidegook Hizkuntzen Karta zintzoki betetzeko dugun konpromiso irmoa adierazten du.

 Europako Kontseiluak honakoa adierazi du: “Euskadiko herri aginteek konpromiso irmoa erakutsi dute euskararen garapena bultzatzeko,  hartutako neurri eta politika zehatzen bidez eta, bereziki, abian jarri berri duten ELEBIDE zerbitzuaren bidez”.

 Euskarak Euskal Autonomia Erkidegoan duen egoerari buruzko atalean, azpimarratzen dute, lehenbizi, “Hizkuntza politika aurrera begira. 2005-2009 legealdirako egitasmoa” dokumentuan jasotako neurriak garatu izana. Halaber, Eusko Jaurlaritza goraipatu egiten dute ELEBIDE zerbitzua sortu duelako, herritarren hizkuntza-eskubideak betetzen diren zaintzeko helburuz sortua baita, hain zuzen ere. Beraz, ezinbestez, gogorarazi behar da ELEBIDE sortu izana bere garaian era negatiboan baloratu zutela Eusko Jaurlaritzak eta euskal erakundeek euskararen alde egiten duten guztia gutxiegizkotzat jo ohi dutenek, bai eta euskararen alde egiten den oro beti gehiegizkotzat jotzen dutenek ere. Lehenbizikoentzat, hizkuntza-eskubideak bete daitezen zaintzea ez dagokio ELEBIDE bezalako titularitate publikoko zerbitzu bati. Bigarrengoen aburuz, berriz, ELEBIDErekin esparru pribatuan sartzeko eta gaztelerari eraso egiteko arriskua legoke. Europako Kontseiluarentzat, alabaina, neurri oso positiboa da eta berariaz goraipatu ditu horregatik euskal herri aginteak.

 Txostenean, gainera, euskal erakundeek gomendio eta konpromiso asko bete izana aitortzen du. Ez ditugu guztiak aipatuko. Aitortza eta goraipamen ugariren ondoan, hainbat kezka ere jasotzen ditu txostenak.

 Eusko Jaurlaritzaren menpeko erakundeei dagokienez, OSAKIDETZAri eta ERTZAINTZAri dagokienez jasotako kexuek kezkatu egin ditu Adituen Batzordeko kideak, “erakundeotako pertsonalak ez duelako euskararen behar besteko ezagupena”. Lehenbizikoaren kasuan, aditzera ematen dute gaixoek “zailtasunak” dituztela euskaraz “atendituak eta tratatuak izateko”. OSAKIDETZAren kontratazio-sisteman ez zen euskara beharkizun gisa jasotzen 2006 arte. Urte hartan, ordea, euskara beharkizuna izan zen eskaintza publikora ateratako 3.000 posturen %20tan. Adituen Batzordeak azaldu du ulertzen dituela osasun zerbitzuetan atentzio elebiduna eskaintzeko “euskal agintariek dituzten zailtasun praktikoak”, erantsi du “goraipatzen dituela egindako ahaleginak eta bere ustez hobetu egin behar dela egungo egoera” eta, azkenik, “bide horretan jarraitzera animatzen ditu”.

 Kasu honetan ere bi ondorio atera ditzakegu, maizegi entzuten ditugun muturreko balorazioetatik urrun:

 1. Hobetzeko ahaleginak egiten ari dira eta gauzak hobetzen ari dira. Beraz, ez dago gehiegikeriarik ez utzikeriarik.

2. Hobetu beharra dago: atentzio elebiduna lortzear dagoen helburua da oraindik ere, eta neurri eraginkorrak hartzen segitu behar da horretara iristeko. Horregatik, hain zuzen, zerbitzu elebiduna eskaintzeko edozein neurri sistematikoki gaitzesten dutenen jarrerak ez du defizit hori konpontzen laguntzen. Euskadiko osasun zerbitzuak elebitasun-esparrutik kanpo kokatu nahi dituzte batzuek. Europako Kontseiluaren gomendioak aintzat hartzeko, jarrera positiboak eduki behar dira, proposamen eraikitzaileak egin behar dira, gaitzespen-jarrerak alboratu behar dira.

 Beste esparru batean, Europako Kontseiluak euskal erakundeei gogorarazten die arlo jakin batzuetako legeria garatu beharra, eta horretara animatzen ditu. Zehazki, Europako Kontseiluak aipatzen du “dekretuak” onartu behar lituzketela lege-arau batzuk garatzeko, adibidez Kontsumitzaile eta Erabiltzaileen Estatutuari buruzko 6/2003 Legea garatzeko. Honelaxe dio: “Adituen Batzordeak euskal agintariak animatzen ditu dagoen legea aplikatzeko behar den dekretua onar dezaten”.

 Europako Kontseiluak egindako aipamen hori bete egin du Eusko Jaurlaritzak 123/2008 dekretua onartuta, kontsumitzaileen hizkuntza-eskubideei buruzkoa hain zuzen. Baina dekretu honek ere kritika gogorrak jaso ditu dena gehiegi iruditzen zaienen aldetik. Europako Kontseiluak positibotzat eta beharrezkotzat jotzen duena ere inposizioa eta baztertu beharrekoa iruditzen zaie gure arteko batzuei; beste batzuei, berriz, guztiz  motza eta ez nahikoa iruditzen zaie. Bitxia benetan. Ona litzateke guztiok ere gehixeago barneratuko bagenu Europako Kontseiluaren balorazioetan ageri den printzipio bat: progresibotasunaren, hobekuntza etengabearen, aurrerapen iraunkorraren printzipioa, alegia.

 Hezkuntzaren alorrean, aurreko txostenak iradokitzen zuen D ereduaren eskaintza Euskal Autonomia Erkidego osoan eta hiru heziketa mailetan bermatzera, eta hori bera gero gomendio bihurtu zuen Ministroen Kontseiluak. Oraingoan, Adituen Batzordeak ontzat ematen ditu egin diren aurrerapenak, konpromisoak betetzen ari direlakoan, eta “nabarmentzen du euskarazko irakaskuntza hazten ari dela”. Nolanahi ere, Eusko Jaurlaritzak eman dituen pausuak aitortu arren, Adituen Batzordeak dio “oraindik badela zer hobetua irakaskuntza teknikoan eta profesionalean”.

 Bestalde, Adituen Batzordeak azpimarratzen du euskarazko komunikabideentzako diru-laguntzetan izandako gehikuntza garrantzitsua. Gogorarazi behar da aurreko txostenean euskarazko komunikabideei buruz egindako gomendio bakarra izan zela komunikabide elektroniko pribatuetan euskararen presentzia sustatu beharrarena. Ildo honetan, 2005-2008 urtealdian %119 gehitu dira Eusko Jaurlaritzak komunikabide elektronikoetarako xedatzen dituen laguntza ekonomikoak, deialdietarako aurkeztutako proiektuen kopuruak ia bere horretan iraun duen arren: 2005ean 26 proiektu aurkeztu ziren, eta 2008an 25.

 Bide beretik, aurreko txostenean Adituen Batzordeak honako gomendio hauek egiten zituen besteak beste:

 1. Hizkuntza bera duten lurraldeen artean mugaz gaindiko lankidetza sustatzea (euskararen kasuan, Euskal Autonomia Erkidegoaren, Nafarroako Foru Erkidegoaren eta Iparraldearen arteko lankidetza, alegia).

2. Euskal Autonomia Erkidegoaren eta Nafarroako Foru Erkidegoaren artean “elkarlan estua” lantzea hizkuntzaren gaietan, berariaz komunikabideen eta hezkuntzaren alorretan.

 Testuinguru honetan, Europako Kontseiluak poza adierazi du Eusko Jaurlaritzaren eta Nafarroako Gobernuaren arteko harremanetan, hizkuntza ardatz hartuta,  izan den “aldaketa historikoarengatik”.  Lehen inkomunikazioa zegoen lekuan orain emari handiko informazio trukea dago. Harreman honetan sakondu ahal izatea espero dugu, euskararen garapen egokirako ezinbestekoa baita elkarlanean aritzea, autonomia-erkidego bakoitzari dagokion erabaki-esparrua zeharo errespetatuz beti ere.

 Alde horretatik, Europako Kontseiluak positiboki baloratzen du Eusko Jaurlaritzaren eta Euskararen Erakunde Publikoaren (Office Public de la Langue Basque) arteko lankidetza-hitzarmena, bai eta Iparraldean euskararen sustapenaren alde lanean ari diren erakunde pribatuentzat Eusko Jaurlaritzak duen laguntza-programa. Hitzarmenak, laguntza horien kudeaketaz gainera, bere baitan hartzen du, baita ere, helduen euskalduntzean, toponimian, terminologian eta ikerketa soziolinguistikoan elkarlana bultzatzea.

 Euskadiko erakundeei dagozkien oharrak amaitzeko, azpimarratzekoa da, aurreko txostenetan ez bezala, Ministroen Kontseiluak egindako sei gomendioetatik bate ere ez dagokiela euskal herri aginteei. Eusko Jaurlaritzaren aburuz, horrek ez du esan nahi dena egina dagoenik edo besoak gurutzaturik geratu behar dugunik. Ezta gutxiagorik ere. Aitzitik, horrek motibatu egiten gaitu ildo berean lanean jarraitzera, baina, hori bai, ahalik eta inplikazio eta adostasun zabalenak bilatuz.

 Defiziten artean, duten garrantziarengatik aipatzekoak dira estatuko administrazioari buruzko balorazioak, bereziki justiziari eta titularitate estataleko komunikabideei buruzkoak. Europako Kontseiluaren dokumentuak aipatzen du euskal herritarrek auzitegi eta epaitegietatik jakinarazpenak eta agiriak gazteleraz jasotzen dituztela, eta prozedurak euskaraz egiteko eskaria egiten dutenean horiek atzeratu edo eten egin ohi direla, behar beste interpreterik ez dagoelako. Honi dagokionez, adituek gogorarazten diote Espainiako Gobernuari prozedurak euskaraz egin behar direla parte batek hala eskatzen baldin badu.  Euskaraz dakiten epaile urri dagoenez, txostenak dio “horren emaitza praktikoa ez datorrela bat Hizkuntzen Kartak ezarritako obligazioekin”.

 Horregatik, Batzordeak Estatuari gomendatzen dio marko juridikoa aldatzea, garbi gera dadin Euskal Autonomia Erkidegoko agintaritza judizial penal, zibil eta administratiboek prozedura penalak euskaraz eramango dituztela parte batek hala eskatzen duenean. Halaber, eskatzen dio neurri egokiak har ditzan Euskal Autonomia Erkidegoan dagoen justizia-administrazioko pertsonalean, “maila guztietan baina bereziki epaile eta fiskalen artean”, euskara “epaitegiko lan-hizkuntza” gisa erabiltzeko gai direnen kopurua handitzeko. Hala ere, gogoratzen du justiziaren esparrua dela Europako Kartan jasotako konpromisoak betetzeko eragozpen handienak dituenetako bat, “arazo estruktural bat duelako”. Kontuan hartu beharra dago euskal erakundeek oso aukera mugatua dutela epaile eta fiskalen esparruan jarduteko: euskara sustatzeko neurrietara mugatzen dira (izatez, hainbat sustapen-neurri jarriak ditu abian Eusko Jaurlaritzak esparru horretan). Euskal erakundeek ez dute eskumenik botere judizialaren esparruan: Espainiako botere judizialaren organoak dira hizkuntzari buruzko legeria esparru honetan bete dadin neurriak har ditzaketenak –eta, beraz, hartu beharko lituzketenak–.

 Adituen Batzordearen iritziz, Euskadin lan egiten duten Estatuko funtzionarioen artean behar den euskara maila dutenen portzentajea “oso apala da”: %16. Zeharo bestelakoa da euskal administrazioan daudenen portzentajea: %44. Egoera hori zuzentzearen alde egiten dute. Baita, bide beretik, Euskal Autonomia Erkidegoan kokatuta dauden Estatuaren bulegoetan inprimaki elebidunen kopurua handitzearen alde ere.

 Batzordeak espainiar agintariei eskatzen die, halaber, Estatuaren Administrazio Publikoan ezarrita dagoen karrera eta formazio egitura aztertzeko, Euskadin kokaturik dauden Estatuaren bulego administratiboetan lan egiten duen pertsonalean euskara lan-hizkuntza gisa erabil dezakeen langile portzentaje egokia bermatzearren.

  Ikuspegi orokorrago batetik, Adituen Batzordeak kexuak jaso ditu eta egiaztatu ahal izan du estatuaren komunikabideen egoerak ez duela islatzen Estatuaren izaera eleaniztuna, ezta bi hizkuntza ofizial hitz egiten diren lurraldeetan ere. Gainera, aipatzen du liskar linguistikoak agertu ohi direla komun-bideetan edota agintari publikoen adierazpenetan, hizkuntza-komunitateen artean gatazka-giroa eta tentsioak sortuz. Horregatik, esparru honetako jokaera alda dezaten eskatzen die Batzordeak espainiar agintariei.

 Ildo beretik, espainiar agintariei eskatzen zaie eskualdeko hizkuntzei edo hizkuntza gutxituei buruzko sentiberatasuna eta abegi ona susta dezaten estatu osoan. Orobat, komunikabide idatzietan, irratietan eta telebistetan hizkuntza-aberastasuna zabal dezaten eskatzen zaie, Estatuaren izaera eleaniztuna islatzeko eta estatuaren lurraldean hitz egiten diren hizkuntza guztienganako errespetua eta tolerantzia sustatzeko.

 Txostenak adierazten du Espainian oraindik ere beharrezkoa dela biztanleriak, oro har, barneratu dezan eleaniztasunaren kultur balioa; izan ere, bi hizkuntza ofizial ez dituzten autonomia-erkidegoetan bizi den biztanleria elebakar gazteleradunak “badirudi eleaniztasuna gainditu beharreko arazotzat hartzen duela, ez sustatu beharreko kultur ondaretzat”.

 Azken batean, beraz, Europako Kontseiluaren Adituen Batzordearen txostenak dioen moduan, estatuak neurri egokiak hartu behar ditu gazteleraz besteko hizkuntza ofizialak ere erabil ahal izan daitezen bere instituzioetan, justizia administrazioan, sozietate estataletan eta zerbitzu publikoen enpresetan –Correos eta Renfe, kasu- eta estatuaren edo edozein ente publikoren mendeko komunikabideetan. Gaur Europako Kontseiluak eskatzen duen hau ez da, ez noski, errebindikazio nazionalista bat: Konstituzioaren agindu bat da, behin baino gehiagotan esan izan dugun legez. Estatua titular den komunikabideen (RTVE) hizkuntza-jarrerak Konstituzioa urratzen du, izan ere ez du euskara aintzat hartzen, nahiz eta Konstituzioak berariaz ezartzen dion “Espainiako hizkuntzak” kontuan hartzeko obligazioa. Ulergaitza, benetan, Konstituzioak dagoeneko 30 urte egin dituenean.

 Espainiako estatuko gizartea eleaniztuna da, baina erakunde zentralek herrialde elebakarra balitz bezala jokatzen dute. Eleaniztasuna oraindik konpondu gabeko kontua da Espainiako estatuan. Eleaniztasunaren gaia Estatuaren politikan itsatsi behar litzateke, benetan estatu eleaniztuna izan nahi badugu. Lehenago ere esan izan dugu gustatuko litzaigukeela, eleaniztasunari dagokionez, Espainiako estatua sinestuna ez ezik praktikatzailea izatea. Bada, ez dakigu oraindik ez ote dugun eskatu behar eleaniztasunean sinestea behinik. Izan ere, zer pentsatu behar dugu, bada, beste hizkuntzak ahazten dituzten edo aintzat hartzen ez dituzten hainbeste instituzio dituen estatu batez? Adibidez, gaur egun posible da Europako Parlamentuaren aurrean euskaraz jardutea, baina ez Espainiako Diputatuen Kongresuan, justizia edo estatuaren mendeko komunikabideen egoera ez aipatzearren!

 Egon daitezela lasai hizkuntza komuna gainerako hizkuntzekin aurrez aurre ikusten dutenak. Kontua ez da gaztelera baztertzea. Kontua da  batzea, beste hizkuntzei ere lekua egitea. Ez dugu planteatzen Extremadurako edo Andaluziako gazte batek euskara, katalana edo galegoa gaztelera bezalaxe jakitea. Baina bai Extremadurako, Andaluzia, Galizia edo Kataluniako gazte batentzat euskara eta euskaraz sortutako kultura ez izatea Esloveniako gazte batentzat bezain urruneko eta ezezagun. Horregatik, hain zuzen ere, Espainiako estatuko hezkuntza sistemak ez lioke bizkar eman behar gizartearen egoera eleaniztunari. Elkarri bizkar emanda bizitzea da elkarbizitzaren etsairik handiena.

 Horregatik uste dugu gaztelera ez diren gainerako hizkuntzek ezin dutela jarraitu estatuaren erakundeetan presente egon gabe. Europako Kontseiluak egoki proposatzen duen bezala, nahi dugu estatuaren erakundeek eleaniztasun erreal eta eraginkorraren aldeko pedagogia soziala estatu osoan egitea; nahi dugu estatu osoko herritargoak hizkuntza-aniztasuna ezagutu, errespetatu eta estima dezan bultzatzea; nahi dugu, Adituen batzordeak dioen moduan, estatuko hizkuntza guztien aldeko sentiberatasuna eta abegi ona zabaltzea. Estatuari bakarrik eskatzen diogu benetan sinets dezala hizkuntza-aniztasunaren balore positiboetan; eta praktika dezala Espainiak eta Europak beren berezkoa duten hizkuntza-aniztasuna.

Euskara bezalako hizkuntza gutxitu baten egunerokotasunean bizi, lan eta amets egiten dugunok, guztiz era naturalean berritzen ditugu, egunero, Miltxelena handiak “euskararen bide luze bezain malkarrez” esandako hitz ahantzezin haiek: “Gure herriak herri artean bere tokia behar duen bezala, hizkuntzak ere berea aurkitu behar du hizkuntza artean: handikeriazko menturarik gabe, iraupena eta hazkuntza segurtatzeko behar adinako tokia”.

Galde diezaiogun geure buruari, bada, zer esan nahi duen gaur Errenteriako maisuak duela hogeita hamar urte plazaraturiko ideia horrek, egokiera ezin hobea baita horretarako gaur abiatzen diren jardunaldi hauen atalasea.

Zer esan nahi du gaur, beraz, euskarak hizkuntzen artean bere tokia aurkitzeak? Ba al da euskararentzat toki berezirik, globalizazioaren aroan? Eta, halakorik balego, bere kultur inguruneko hizkuntzen parekoa beharko luke toki horrek?

Dakizuenez, Eusko Jaurlaritzak, Euskararen Aholku Batzordearen markoan, “XXI. mende hasierako hizkuntza politikaren oinarriak” izeneko gogoeta prozesua abiarazi zuen aurtengo lehen hilabeteetan, eta arestian eginiko galdera horiek, besteak beste, maiz-maiz agertzen ari zaizkigu aipatu gogoetan, bai adituen ekarpenetan, baita eztabaidan parte hartzen ari diren herritar ugarienetan ere. Eta gehienetan, beti ez esatearren, komunikazioaren eta informazioaren estrategia berritzaileekin uztartzen da euskarak hizkuntzen kontzertuan jo behar duen melodia.

Are zehatzago esate aldera, informazio eta komunikazioaren teknologien garapenarekin lotzen dugu, hein handi batean, euskarak hizkuntzen artean aurkitu beharreko tokia. Baina argi izan dezagun, honetaz ari garela, garrantzia bereziko zerbait: alegia, kontua ez da, soil-soilik, euskararen presentzia bermatzea teknologia horien garapenean. Ez. Hori ezinbestekoa bada ere, badugu, alor horretan, zeregin emankorragorik: teknologia horiek erabili behar ditugu, hain zuzen ere, euskarazko ekoizpena zirkuitu globalizatuetan txertatzeko. Eta horretarako, naturaltasun osoz mugitu behar gara, eta mugitu behar da euskara bera ere, eleaniztasunaren logika eta dinamiketan.

Hori da, nire ustez, etorkizunera urrats benetan irmoz eramango gaituen paradigma berria. Eta ez, soilik, horrela bermatuko dugulako euskararen etengabeko biziberritzea, baizik eta horrela jokatuta beste dimentsio bat emango diegulako euskarari, euskal kulturgintzari eta, azken finean, euskarak ere bizi duen gizarte honi: mundu zabaleko —eta bereziki Europako— kultur eta ekonomia zirkuituetan balio erantsia dakarren hizkuntza, kultura eta gizarte bati dagokion proiekzioa. Horra gure tokia. Horra Mitxelenaren nahiari gaur-gaurko erantzuna. Horra euskal instituzioen eta gizartearen eginahal bateraturako iparrorratza.

Paradigmaren berrikuntza aipatu dut, eta berrikuntza da, hain zuzen ere, euskararen eta harekin loturiko indar sortzaile zein ekonomikoen makulu sendoena, diseinatzen ari garen prozesuan arrakastaz aurrera egiteko. Baina berrikuntzaren haziak lur egokia behar du, loratuko bada. Eta eleaniztasunarekiko konpromiso eragingarria da lur egoki horren osagai funtsezkoena. Gure gizarteak, aipatu berri dudan gogoeta prozesuan garbi agertzen ari den bezala, balio aberasgarritzat du hizkuntz aniztasuna, eta printzipio horretan oinarrituriko hizkuntza politika nahi du. Hizkuntzak eta hiztunak, alboratu beharrean, harmonizatu egingo dituen hizkuntza politika demokratikoa. Gaur-gaurko gizartearen ezaugarri nagusiak —globalizazioa barne— aukeratzat onartuko dituen hizkuntza politika modernoa.

Norabide horretan, Europako Batzordeak, Europako Batasunaren erakunde politiko gorenei aurtengo irailean luzatu dien adierazpenean, honela definitu du eleaniztasuna: Europarentzat onura eta partekaturiko konpromisoa. Adierazpen horretan, era berean, Europako Batzordeak eginkizun guztiz zehatza eman die informazio eta komunikazioaren teknologiei: hizkuntz aniztasuna kontuan izanik, eduki eleanitzen sorkuntza sustatzea. Izan ere, helburu hori babesten duen i2010 Egitasmoak, euskararentzat eta euskal gizarte osoarentzat —eta, bide batez esanda, euskara edota euskarazko sorkuntza langaitzat duten industria eragileentzat— zeharo baliagarria den jomuga ezartzen du: informazioaren espazio europar bakarra sortzea, informazio eta komunikazioan oinarrituriko zerbitzuetara sarbide homogeneoa bermatuko duena, eta eduki aberats eleanitza garatzeko baldintzak hobetuko dituena.

Galdu ezinezko aukera, beraz, euskara bezalako hizkuntza oraingoz gutxitu batentzat. Galdu ezinezkoa den bezala 2008 honetan Euskadin gertatu den halabehar akaso ez hain halabeharrezkoak eskaintzen digun lotura: Berrikuntzaren Urtea eta Hizkuntzen Nazioarteko Urtea ospatzen ari gara aldi berean, gure garaiaren gune-gunean dauden bi kontzeptuen arteko sinergia erarik argienean irudikatu nahi izan bagenu bezala.

Gaur abiatzen diren lan jardun hauek, ziur naiz, laguntza ezin hobea izango dira bi ospakizun horien mamian dauden balioak modu eraginkorrean uztartzen.

Mila esker.

Recientemente, ante la necesidad de recurrir a profesionales originarios de países que desconocen el castellano para paliar el déficit de personal sanitario en distintos servicios del sistema de salud, se remarcaba en este mismo periódico la necesidad de asegurar que estos profesionales tuvieran un conocimiento suficiente del castellano para relacionarse con los usuarios en esta lengua. Tal exigencia era considerada una cuestión evidente. Sin embargo, no sucede lo mismo cuando hablamos de promocionar, que no imponer, el conocimiento y uso de las demás lenguas oficiales en aquellas Comunidades Autónomas con lenguas propias.

El castellano, y me alegro de ello, no es una lengua perseguida en aquellas comunidades que, como la catalana, vasca o gallega, pretenden promocionar lenguas que en largo tiempo han sido postergadas, perdiendo, debido fundamentalmente a esa circunstancia, hablantes y ámbitos de uso. ¡Qué no necesitarán para su pervivencia y desarrollo el euskera, el catalán o el gallego, lenguas minorizadas, si el castellano, lengua vigorosa, necesita de especial protección!

La política lingüística del Gobierno Vasco se sustenta en el reconocimiento de derechos lingüísticos iguales con respecto al euskera y al castellano a todas las personas de nuestra comunidad, y la atribución de las consiguientes obligaciones a los poderes públicos para que los derechos reconocidos puedan ser ejercidos realmente de manera progresiva, atendiendo a la diversidad sociolingüística del país. También el castellano es nuestra lengua. Tenemos dos lenguas oficiales, y trabajamos para asegurar el conocimiento y uso de ambas, no sólo de una. Es una obligación constitucional, y es un factor de riqueza que se corresponde con la voluntad de la inmensa mayoría de la sociedad vasca. Nos gusta sumar y convivir, no restar y enfrentar. Si la ciudadanía vasca y los poderes públicos no promovemos y apoyamos con especial intensidad el euskera, ¿quién lo va hacer?

El monolingüismo, incluso castellano, no es un derecho, es una limitación. Alardear de monolingüismo en sociedades bilingües y en un contexto europeo que pretende fomentar el conocimiento de las demás lenguas de la Unión, es un anacronismo propio del pasado. Alardear de las bondades de promover el conocimiento del inglés, al tiempo que se da la espalda a las lenguas oficiales de un Estado pluricultural y plurilingüe, resulta una insalvable contradicción.

Las lenguas son instrumentos para la comunicación entre personas, y fortalecen la identidad plural y abierta de nuestras sociedades. El Gobierno Vasco fomenta el euskera porque es la más débil, y para que todos los hablantes tengan, además de los mismos derechos, las mismas oportunidades de uso. Porque en la medida en que las personas tengan iguales oportunidades, también para el uso de las lenguas, conseguiremos una sociedad más igualitaria, más cohesionada y vertebrada, neutralizando, de paso, toda posibilidad de enfrentamiento. Lo nuestro es la democracia lingüística, nunca el darwinismo lingüístico que confunde lengua “común” con lengua “única”, y en nombre de una supuesta defensa de la lengua hegemónica pretende imponer ésta como única lengua, lo cual constituye una actitud excluyente contraria a la convivencia que anularía la rica diversidad lingüística y nos trasladaría a la época preconstitucional.

Si tuviera que elaborar una relación de las conquistas democráticas más señaladas que se han registrado en España en los últimos treinta años, no dudaría en situar en los puestos cimeros de la lista el reconocimiento del derecho a la libre opción lingüística que, a partir de la Constitución de 1978 y con arreglo a los correspondientes estatutos de autonomía, asiste a los ciudadanos de las comunidades autónomas bilingües comprendidas en el Estado español. Y lo expreso así a pesar de que considere un factor de desigualdad la obligatoriedad —no sólo el derecho— del conocimiento del castellano impuesta en la Carta Magna. Lo expreso así también a pesar de que, tras treinta años de recorrido constitucional, hoy todavía las instituciones del Estado no acaban de asumir como propio el plurilingüismo, hasta el punto de que incluso aquellas instituciones que predican el plurilingüismo practican, sin embargo, el monolingüismo.

Esa libertad de opción lingüística coloca en pie de igualdad legal a las lenguas que comparten la oficialidad en determinados territorios, pero más allá de ello, brinda al conjunto de la sociedad que habita esos territorios bilingües una magnífica opción de modernidad y universalismo.

De ahí que cueste entender cómo es posible, aún hoy, sustentar posiciones como las expresadas en cierto “manifiesto” que, más que a favor de “la lengua común”, parece abogar por el monolingüismo de facto, obviamente sustentado sobre la lengua castellana, a la que los firmantes consideran “lengua principal de comunicación democrática”. Y cuesta entenderlo no sólo por la consideración intelectual que me merecen algunos de los firmantes, sino, sobre todo, porque eleva al monolingüismo a la categoría de derecho (¿derecho a no saber?), cuando, evidentemente, no constituye más que una limitación, y grave, en un mundo que, hace tiempo ya, se ha encaminado por la sin duda mucho más moderna y beneficiosa vía del multilingüismo.

Afortunadamente, la inmensa mayoría de la sociedad vasca, una sociedad que —al igual que otras del Estado español— ha decidido considerarse a sí misma multilingüe, camina hacia la consecución de un bilingüismo cada vez más extendido, equilibrado y eficaz, al tiempo que absolutamente permeable a terceras lenguas que vengan a enriquecer la capacitación de sus ciudadanos para la vida en un entorno globalizado. Y caminamos sobre las siguientes convicciones: el bilingüismo integra y favorece la igualdad de oportunidades, mientras el monolingüismo excluye y genera desigualdades. El bilingüismo permite elegir, el monolingüismo lo impide.

Afortunadamente, la sociedad en que conviven el euskera y el castellano no está dispuesta a permitir que se repita contra ninguna de sus lenguas las tropelías que antaño se cometieron contra el euskera. Sabe que la igualdad de oportunidades lingüísticas únicamente puede venir de la mano de la libertad y del respeto mutuo, jamás de la imposición, pero sabe, con la misma intensidad y claridad, que el progreso de la lengua débil —el euskera, conviene recordarlo— requiere, además de la adhesión libre y voluntaria de sus hablantes, el respeto y consenso de quienes, libremente también, opten por no conocerla o no usarla.

Y es precisamente en ese terreno del respeto y del consenso en torno a las medidas de promoción de la lengua minorizada donde más y peor se equivocan los firmantes del aludido “manifiesto”. Ladinamente (no cabe suponerles ignorancia), hablan de “imposiciones abusivas” de las “autoridades autonómicas” en materia de promoción de “las lenguas autonómicas”. Es decir, tachan de abuso prácticas democráticas avaladas por la legalidad vigente, simplemente porque desearían que no se promocionara el uso de las lenguas distintas al castellano, lenguas en que desea vivir una ingente cantidad de ciudadanos del Estado español, con el máximo derecho a que ha lugar en democracia.

Quienes así piensan no defienden el castellano, sino que, escudados en el poder de la lengua hegemónica, se sirven de él para marginar al euskera, catalán y gallego. En su intransigencia, llegan a la paradoja de valorar positivamente el bilingüismo compartido con el inglés al tiempo que propugnan la anulación del bilingüismo compartido con las “otras lenguas”, que son propias de más del 40% de la población del Estado español. ¿Olvidan acaso que la intransigencia sólo genera intransigencia?

Sería deseable que los firmantes y vitoreadores de tan trasnochados principios, en lugar de abogar por una “modificación constitucional y de algunos estatutos autonómicos” (¡eso mismo que, en otros contextos, acarrea inmediato anatema!), petición harto sospechosa de nostalgia preconstitucional, regresaran al espíritu de regeneración democrática que ha permitido en Euskadi la construcción de un amplísimo acuerdo político y social en torno a la promoción del euskera, siempre en la perspectiva de un bilingüismo respetuoso y lo más equilibrado posible. Sin coacción, pero con firmeza; sin agresiones, pero también sin tibieza.

De lo que vengo diciendo se deduce, asimismo, un corolario que, a pesar de su obviedad, conviene explicitar: si fuera el castellano la lengua en situación de debilidad en Euskadi, mi tarea como responsable político sería, precisamente, promover, también con el mayor consenso posible, las actuaciones precisas para revitalizarlo y asegurar a sus hablantes la misma libertad de opción lingüística en todos los ámbitos que hoy pretendemos para los vascohablantes. Pero no es ésa la situación actual, y los firmantes del documento aludido lo saben perfectamente.

En Euskadi está garantizado el conocimiento del castellano por parte de todos sin excepción. Queremos asegurar —progresivamente— también el conocimiento del euskera. En Euskadi no hay población monolingüe euskérica, y no queremos que la haya. Pero en Euskadi hoy todavía casi el 50% de la población es castellanohablante monolingüe, desconoce totalmente el euskera, y eso no nos gusta. Queremos una Euskadi en la que sus ciudadanos puedan elegir, puedan vivir en euskera y en castellano, sumando, nunca restando, en armónica, enriquecedora y respetuosa convivencia. Eso es lo que queremos.

Serénese, pues, el atribulado Goliat. No es al débil David a quien ha de temer, sino a la propia arrogancia, mala consejera en todo, pero fatal en materia lingüística.

Euskaldunon Egunkariaren kasuko auzipetuei elkartasuna publikoki adierazteko idatzi nuen –eta hedabide guztietara aldi berean bidali-, hedabide batzuetan otsailaren 24an eta beste batzuetan 27an argitaratu zen artikulua. Eta izenburutik beretik utzi nuen garbi nire asmoa: “Desadostasunak bizi gaituelako nauzue zuekin”.

Komentario eta erantzun ugari eragin ditu artikulu hark, baina horietariko bietan esandakoak bultzatzen nau gaur nire hitzei buruz argibideren bat edo beste ematera: Berria argitaratzen duen EKTrena (otsailaren 27an) eta J.M. Torrealdairena, auzipetuen izenean (martxoaren 2an euskaraz, eta 3an gaztelaniaz). Izan ere, garbi ikusi dut, batean zein bestean, era harrigarrian irakurri dituztela nire hitzak erantzun horiek idatzi dituztenek (nire harridura nondik datorren ikusi nahi duenarentzat jarri ditut arestian, hain zuzen, argitaratutako artikuluen datak).

Aurrera baino lehen, bada, ordea, lehenbailehen garbi uztea komeni den zerbait: aipatu artikuluan nioena berresten dut -etorkizunak iritzia aldaraz diezadan itxaropenarekin hala ere-, eta nire ustez oker interpretatu edota alboratu diren hainbat kontu argitzea edo gogoraraztea da nire gaurko honen asmoa. Nolanahi ere, eztabaida honen inguruko azkena izango da, nire aldetik, artikulu hau.

Hariari helduta, lehenik eta behin zera gogorarazi nahi dut, kontu honen inguruko nire pentsaeraren ardatz nagusia garbi uzte aldera: neuk salatu nuen nire artikuluan sumarioak berez dakarren bidegabekeria, eta neuk salatu nuen “gezur gaiztotzat” auzipetuak ETArekin nahasteko ahalegina (gogora dezagun berriro ere, badaezpada: fiskalak berak bere egin ez duen argudio-lerro baten gainean eraikia, eta eskuin muturreko talde ultraespainiar baten pozoian bazkatzen dena).

Zoritxarrez, erantzun didatenek ez dituzte, antza denez, horiek horrela irakurri. Edo, akaso, horrela irakurri dituzte, baina idatzi izan ez banitu bezala jokatzea erabaki dute. Haiek jakingo dute zergatik. Nik, benetan, ez.

Batetik, nire gogoeta horiek plazaratzeko unea ez omen da egokia. Ba ote da kontuotaz mintzatzeko une egokirik? Ez ote da beti xaxatuko egokitasun ezaren mamua horrelakoak esatera deliberatzen denaren aurka? Nik dakidala, aniztasunak indartu egiten du, ez ahuldu. Nik dakidala, Euskaldunon Egunkaria itxi eta hamabi pertsona auzipetzea ekarri duen erasoari aurre egiteko kemenik sendoena heldutasun zibil eta balore demokratikoetatik dator, eta ez mimetismoaren erosokeriatik. Eta horretan jarraitzen dut: elkartasunez idatzi nuen eta idazten dut, elkartasunetik zintzo aitortzen den desberdintasunak mereziarazten digulako, hain zuzen, etorkizun hobe bat euskararentzat eta euskal herritarrontzat.

Bestetik, Euskaldunon Egunkariaren informazio-ildoa edota independentzia baldintzatzeko ahalegintzat hartu dituzte nire hitzak erantzunak idatzi dituztenek. Irakurri gabe, akaso, edo oker irakurrita, seguruago, nik orduan idatzia eta gaur berresten dudana: bidezkotzat ez ezik, egokitzat ere badaukat informazio-ildo hori euskaldunon eta, oro har, euskal herritarron egunerokotasunaren osagarrietariko bat izatea, eta horren alde lan egin dut, eta egingo dut, informaziorako eskubidea –zeinahi delarik ere haren ikuspegia– kasu eta egokiera guztietan defendatzen duten guztiekin batera. Hala ere, epaileren baten zenbait jokabide eta epai kritikatzen dudanean (horra hor, urrutiagora gabe, Euskaldunon Egunkariaren auzibidea bera), epaile horien independentzia baldintzatzeko asmorik izaten ez dudan moduan, hedabide baten informazio-ildoak sortzen dizkidan kezkez ari naizenean ez dut hedabide horren informazio-ildoa baldintzatzeko inolako asmorik; bai, ordea, gizarte ireki batean guztiz zilegitzat dudan kritikarako eskubidea gauzatzeko asmoa,  garbi baitaukat –egokiera ezberdinetan, ustez, garbi frogatu dudanez– zeregin publiko eta sozialetan ari garenok –politikari zein kazetari, ordezkari zein epaile– berez garela kritikagai, eta kritikagai izate horretatik datorkigula, besteak beste, legitimitatea.

Aurrekoarekin lotuta, Gobernu mailako ardura politikoa dudanez, ez omen da egokia hedabide baten joeraz hitz egitea. Egokia zitzaidan, antza denez, The Wall Street Journalen euskararen aurkako gehiegikeriak salatzeko garaian; ez, ordea, euskaldun guztiok “bateratzeko” asmoa aldarrikatzen duen euskarazko egunkari bakarraz ari naizenean, lerratze politiko niretzat nabarmen batez mintzatzeko. Batean zein bestean, ordea, euskararen eta euskaldunon                   -euskaldun guztion– duintasuna defendatu dut, oker agian, baina zintzotasun osoz. Ez ote da hori arduradun politiko baten lehen betebeharra?

Izan da, ordea, nire artikuluari erantzun diotenek itxuragabeki bihurritu duten bestelako hari-muturrik: Auzitegi Nazionalak, honezkero egindakoez gain, aurrerantzean egin ditzakeen bidegabekerien bide-erakusle-edo egin nahi izan naute erantzunak idatzi dituztenek. Ezin dut honelakorik onartu. Bidegabekeria horiek ezinago argiro salatu ditudalakoan nago. Beste modu batera errepika dezadan, halere, lehen esandakoa, inork oker interpreta ez ditzan nire hitzak: Euskaldunon Egunkariaren sorreratik hona izan naiz, une bakoitzean egokitu zaidan moduan, euskarazko egunkari haren –eta gaurkoaren– iraupenerako baldintza ekonomiko egokiak bilatzearen aldeko tinkoa. Hor daude, konpromiso horren adierazgarri, 1992an Gipuzkoako Batzar Nagusietan Euskaldunon Egunkariari emandako bultzada ekonomikoa eta azken hiru urteotan sinatu ditudan –eta aurten ere sinatzeko asmo irmoa dudan– euskarazko egunkari bakarrarentzako dirulaguntzen aginduak. Inork uste al du berdin jokatuko nukeenik Euskaldunon Egunkaria edo gaur euskaraz argitaratzen dena ETAren menpekoak edo laguntzaileak edo bidelagunak izan zitezkeenik uste izan banu? Aitzitik, konbentzimendu osoz esan dut foro guztietan eta gaur hemen berresten dut ez direla ETA. Eta ozen adierazi nahi dut hemen nire konbentzimendu horren neurria: hedabide horiek ETA direla pentsatuta haientzat dirulaguntzak bultzatu eta sinatu izan banitu, eta hori hala dela uste duen epailerik balego, auziperatu beharko ninduke ni neu ere. Garbi esanda gera bedi, beraz, hori ere.

Azken aurrenik, eta mina eragin izana aurpegiratzen baitzait erantzunetako batean, aitortu behar dut sakon astindu nauela hori irakurtzeak. Ez nion –ez diot– inori minik eragin nahi; are gutxiago justizia ezak sufrikarioaren uretara ankerki jaurtia izan den inori. Horregatik, hain zuzen, atera nintzen plazara nire elkartasuna lau haizetara aldarrikatuz. Baldintzarik gabea zen nire elkartasuna. Onartu behar ote dut nire elkartasunari beste inork baldintzarik jartzea? Gerta ote liteke inorentzat mingarri, bereizten gaituzten kontu guztien gainetik hegaldatzen den gizalegezko gertutasuna eskaintzea?

Elkartasunez idatzi nuen lehen artikulu hura, eta elkartasunez amaitu nahi dut bigarren –eta, nire aldetik, azken– hau. Ez diezadala, ordea, inork bidesaririk eska neure elkartasunagatik. Are gutxiago bidesari hori isilpeko erosotasuna baldin bada. Hori baita, hain zuzen, kontu hauetaz mintzatzean, eta kasurik onenean, galtzen dudana: isiltasunaren erosotasuna. Eta beste konbentzimendu batek narama erosotasun hori galtzeko prest egotera: euskararen munduan ere, deus ez da zuri/beltz edo nirekin/nire aurka parametroen arabera baloratu behar; aitzitik, unerik zailenak dira, hain zuzen ere,  gure aniztasuna –eta aniztasunak dakarkigun indarra– agerian jartzeko egokierarik onena. Nolanahi ere, ez da arerioaren mesedetan ari zintzotasunez eta bidegabekeria nondik datorren garbi bereizita mintzatzen dena. Aitzitik, arerioaren –zeinahi delarik haren ikuspegia- erasoaz baliatuta pentsamolde bakarra jarri nahi izatea izango litzateke harentzako mesederik eta euskararentzako kalterik handiena.

Resuelto a dejar constancia pública de mi solidaridad con los encausados en el sumario de Euskaldunon Egunkaria, escribí un artículo que, enviado simultáneamente a todos los medios, fue publicado en algunos medios el 24 de febrero y en otros el 27 de ese mismo mes. Mi intención era patente desde el título: “Con vosotros, desde la discrepancia”.

Dicho artículo ha suscitado numerosos comentarios y respuestas, pero son dos de las respuestas las que me mueven a aclarar algunos extremos: la publicada por EKT, grupo editor de Berria (el 27 de febrero) y la de J.M. Torrealdai, en nombre de los encausados (el 2 de marzo en euskera, y el 3 en castellano). En ambas respuestas he percibido con claridad que los redactores han interpretado mis palabras de manera sorprendente (transcribo las fechas de los artículos publicados para quien desee saber de dónde proviene mi sorpresa).

Antes de proseguir, conviene dejar meridianamente claro que me ratifico –con la esperanza de que el futuro me haga cambiar de opinión-  en lo que manifesté en mi anterior artículo, y mi propósito hoy no es sino aclarar o recordar lo que, a mi juicio, ha sido malinterpretado o bien obviado. En cualquier caso, el presente artículo será, por mi parte, el último relativo a esta polémica.

Entrando en materia, quiero formular el eje fundamental de mi pensamiento en esta materia: mi artículo denunciaba la injusticia que supone el sumario “Egunkaria”, y denunciaba, asimismo, el falaz empeño de implicar a los encausados con ETA (recordémoslo una vez más: se trata de un empeño sustentado por una línea argumental alimentada por el veneno de una organización ultraespañola de extrema derecha, que ni el propio fiscal ha hecho suya).

Por desgracia, quienes me han respondido no han leído así mis palabras. O quizá sí, pero han resuelto actuar como si yo no las hubiera escrito. Ellos sabrán por qué.

Por una parte, se afirma que no he escogido el momento adecuado para expresar mis reflexiones. ¿Acaso algún momento es adecuado para hablar de estas cuestiones? ¿Acaso no se azuzará siempre el fantasma de la inoportunidad contra quien se atreva a sostener estas ideas? Yo, sin embargo, estoy convencido de que la energía para afrontar la agresión que supone el cierre de Euskaldunon Egunkaria y procesar a doce personas proviene de la madurez cívica y de los valores democráticos, y no de la comodidad del mimetismo. Y sigo convencido de ello: escribí movido por la solidaridad, y movido por la solidaridad escribo, porque es el leal reconocimiento de la diferencia lo que nos hace merecedores de un futuro mejor para el euskera y para la ciudadanía vasca.

Por otra parte, los autores de las respuestas han interpretado mis palabras como un intento de condicionar la línea informativa o la independencia de Euskaldunon Egunkaria. Tal vez sin leer, o leyendo mal, lo que entonces escribí y hoy ratifico: considero conveniente, además de legítimo, que esa línea informativa forme parte integrante de la cotidianidad de los vascohablantes y, en general, de los ciudadanos vascos, y he trabajado y trabajaré por ello junto a quienes defienden siempre el derecho a la información –sea cual sea su punto de vista–. No obstante, y de la misma forma que, cuando critico ciertas actuaciones o sentencias de determinados jueces (ahí están, sin ir más lejos, las actuaciones que han afectado a Euskaldunon Egunkaria), no pretendo condicionar la independencia de tales jueces, cuando aludo a la preocupación que me suscita la línea informativa de un medio de comunicación no estoy tratando de condicionar la línea informativa de tal medio de comunicación; me limito, en ambos casos, a ejercer el derecho a la crítica, absolutamente legítimo en una sociedad abierta, y lo hago porque creo firmemente que quienes desempeñamos labores públicas o sociales –seamos políticos o periodistas, representantes o jueces– estamos, por el mero hecho de desempeñarlas, sujetos a la crítica, y que de ello proviene nuestra legitimidad.

Al hilo de lo anterior, se afirma que, dada la responsabilidad de gobierno que desempeño, es inapropiado que me pronuncie acerca de la actitud de un medio de comunicación. Era, al parecer, apropiado que denunciara las infamias vertidas contra el euskera por The Wall Street Journal; no lo es, en cambio, que me refiera al único periódico existente en euskera, el cual proclama su propósito de servir de nexo de unión entre todos los vascohablantes, sobre todo si al hacerlo aludo a su, para mí, evidente escora política. Sin embargo, tanto en un caso como en otro, no he hecho sino defender, con absoluta lealtad, la dignidad del euskera y de toda la ciudadanía vasca. ¿Acaso no es ésa la primera obligación de un responsable político?

Pero los autores de las respuestas han retorcido sobremanera otro cabo de mi artículo: han pretendido convertirme en inductor o colaborador de cuantas tropelías añada en lo sucesivo la Audiencia Nacional a la larga lista de las ya cometidas. De ningún modo puedo aceptar semejante acusación. He denunciado con la mayor rotundidad tales tropelías. Repetiré, no obstante, de otra manera lo ya dicho: desde el propio nacimiento de Euskaldunon Egunkaria he venido siendo, en el modo y manera que en cada circunstancia me ha correspondido, un decidido aliado en la búsqueda de unas condiciones económicas que garantizaran la supervivencia de aquel periódico en euskera –y del actual–. Baste recordar, como muestra de ello, el impulso económico imprimido a Euskaldunon Egunkaria en las Juntas Generales de Gipuzkoa en 1992 y las órdenes relativas a las subvenciones destinadas al único periódico en euskera que he firmado a los largo de estos tres años, y que este año tengo el firme propósito de firmar una vez más. ¿Piensa alguien que actuaría de la misma manera si creyera que Euskaldunon Egunkaria o el actual periódico en euskera pudieran ser subordinados o colaboradores o compañeros de viaje de ETA? Muy al contrario, he manifestado siempre, y hoy ratifico aquí, que estoy plenamente convencido de que no son ETA. Y quiero expresar con toda rotundidad las dimensiones de mi convencimiento: si yo hubiera promovido y firmado subvenciones para dichos medios de comunicación pensando que son ETA, y si algún juez creyera que he actuado de esa manera, debería procesarme también a mí. Quede, por tanto, constancia de ello.

Antes de concluir, y puesto que se me echa en cara haber causado sufrimiento, he de reconocer que tal acusación me ha producido una honda conmoción. No pretendía –ni pretendo– herir a nadie; menos aún a nadie injustamente condenado al sufrimiento. Precisamente por eso proclamé mi solidaridad. Mi solidaridad era incondicional. ¿Acaso debo aceptar que otros traten de poner condiciones a mi solidaridad? ¿Para quién puede resultar hiriente un ofrecimiento de solidaridad que alza el vuelo por encima de todo cuanto nos diferencia?

Escribí mi anterior artículo desde la solidaridad, y desde la solidaridad deseo concluir éste. Pero que nadie me pida peaje por mi solidaridad. Menos aún si el peaje consiste en un cómodo silencio. Porque precisamente eso es, si es que no más, lo que pierdo al pronunciarme sobre estas cuestiones: la comodidad del silencio. Y si arriesgo esa comodidad es porque estoy convencido de que nada debe ser valorado, tampoco en el mundo del euskera, a tenor de parámetros del estilo blanco/negro o conmigo/contra mí; muy al contrario, las circunstancias más difíciles constituyen la ocasión idónea para poner de relieve nuestra diversidad –y la fuerza que dimana de la pluralidad–. Sea como fuere, no colabora con el agresor quien se pronuncia desde la lealtad y discerniendo claramente el origen de la injusticia; por el contrario, lo verdaderamente dañino para el euskera y beneficioso para el agresor sería servirse de la acometida de éste para tratar de imponer el pensamiento único.