Patxi Baztarrika

Sabemos que el uso es el indicador por excelencia de la vitalidad de una lengua y que el conocimiento es condición necesaria pero no suficiente para el uso. Sabemos que, entre otros muchos factores, por ejemplo, la calidad y capacidad de atracción de los productos de consumo determinan de manera decisiva la altura que alcanza el mercurio en el termómetro del uso de cualquier lengua, en especial cuando se trata de lenguas cuyas personas usuarias son al menos bilingües y pueden por eso mismo elegir entre productos producidos en más de una lengua. El caso del euskera no es, claro está, una excepción.

Esto es especialmente verificable en uno de los ámbitos cada vez más decisivos –todo apunta que lo será aún más en el futuro- para la revitalización del euskera: el ámbito de los medios de comunicación. La comunicación e información local en euskera se ha ganado una elevada aceptación en numerosas comarcas de Euskadi. Sin duda, queda un amplio margen de mejora que recorrer, pero no es fruto de la casualidad que el sector de los medios de comunicación de ámbito e información local se haya apuntalado como el de mayor consumo en euskera. Muchos de estos medios han encontrado un nicho que otros no lo ocupaban, o lo hacían insuficientemente, y, en general, han sabido hacerlo con criterios de calidad y pluralidad, con la mirada puesta en dar satisfacción a las expectativas de los consumidores. Este mes de noviembre cumple diez años un grupo de comunicación en euskera que, desde mi punto de vista, constituye un modelo de referencia para los medios de comunicación en euskera y cuenta con una trayectoria que debe ser reconocida. Me refiero a Goiena.

Sirvan estas líneas para, en primer lugar, felicitar en su décimo aniversario a todo el equipo humano que hace posible a diario el proyecto de comunicación multimedia Goiena, un conjunto formado por la edición en papel de Goienkaria –con dos ediciones semanales–, la televisión y la radio digitales –que abarcan toda la comarca de Debagoiena, y ediciones digitales que integran una comunidad de blogs, foros de debate e información, así como en el pasado alguna tan popular en la red como Sustatu.com, de elevada audiencia y referencia diaria para miles de euskaldunes en toda Euskal Herria. Felicitar al equipo humano y, ¡cómo no!, al amplio tejido social e institucional que ha hecho posible este pequeño milagro que hoy es el proyecto Goiena: asociaciones locales de promoción del euskera, distintos colectivos y asociaciones culturales, cooperativas, ayuntamientos, Diputación y Gobierno Vasco y, ante todo, a los miles de euskaltzales que desde los comienzos de este proyecto común han hecho posible con su trabajo y apoyo un realidad que es futuro ya presente. Veamos por qué…

El actual proyecto multimedia Goiena nació hace diez años de la convergencia de distintos medios de comunicación locales del Alto Deba, cuando no parecía fácil que en las circunstancias de la época convergieran en un único proyecto. Mucho menos tratándose de proyectos tan diversos y de gran arraigo cada uno en sus respectivos municipios: hablo de revistas locales como Arrasate Press, Berrigara, Aretxagazeta…, de televisiones o radios locales como la de Arrasate; hablo de saber entroncar en un solo proyecto realidades de municipios como Aretxabaleta, Arrasate, Bergara, Elgeta, Eskoriatza, Leintz-Gatzaga, Oñati e incluso Aramaio en la provincia de Álava. Todo un reto atenazado por varias y distintas inercias que no parecían fáciles de superar.

Precisamente, a menudo me suelo referir a la necesidad de superar las inercias negativas propias de todo proyecto, pues son con frecuencia las que agotan y condenan a un “vivir por no morir” multitud de éstos en todos los ámbitos de nuestra sociedad. He ahí, pues, el primer punto por el que destaco el proyecto de Goiena como un proyecto de futuro, pues considero que su génesis y desarrollo responden a uno de los más serios análisis estratégicos que se han realizado en el sector de los medios de comunicación en euskera de nuestro país, superando inercias y particularismos de muy difícil gestión.

Como segundo punto destacaré la calidad del producto Goiena, una calidad de contenidos y calidad estética avalada por miles de lectores, telespectadores y radioyentes, y por decenas de patrocinadores comerciales que contratan publicidad por interés comercial –no por imperativo militante- y se pelean por situar sus marcas comerciales en la primera página.

Un tercer punto me obliga a referirme a mi afirmación de que Goiena es futuro ya presente, porque si algo ha demostrado la Cooperativa ha sido ser la vanguardia del proyecto multimedia de las iniciativas de comunicación en euskera en cuanto a incursión en las nuevas tecnologías, incursión realizada con algo más que un notable éxito y desde presupuestos sociales y económicos muy realistas. Goiena ha sabido adelantarse al nuevo rumbo que están tomando los medios de comunicación y la intercomunicación social en sí, sin ambiciones irrealizables ni desproporcionadas, con un espíritu innovador y pragmático de hacer avanzar la normalización del uso del euskera en la comunicación social sabiendo adaptarse a las circunstancias del sector, siempre difíciles y cambiantes. En esa actitud “marca de la casa” podría hallarse la razón que explique que se trata de un proyecto, no sólo viable, sino en constante crecimiento incluso en momentos económicos difíciles como los actuales.

Es ingente la labor que resta para poder entroncar el euskera en las nuevas tecnologías, que se desarrollan a una velocidad y con características difíciles de prever. Goiena, en ese sentido, no sólo es futuro, sino también es presente como referente del camino a seguir en el ámbito de los medios de comunicación en euskera. Un referente cuyas diferentes ediciones o versiones en papel, televisión e Internet serán conocidas, todas ellas, en el futuro inmediato, bajo la marca Goiena.

Todo lo dicho no desmerece en modo alguno, sino al contrario, el trabajo que están realizando en otros puntos de nuestro país otros agentes del sector, otras muchas asociaciones y entidades de promoción del uso del euskera que están trabajando, algunos en condiciones muy difíciles, por desarrollar prensa escrita u otros medios de comunicación haciendo frente a los retos del cambio de hábitos y de consumo. Son muchos en las distintas comarcas de la Comunidad Autónoma de Euskadi, ni qué decir en las extremas condiciones de Nafarroa o Iparralde… Hago extensiva a todos ellos mi felicitación, porque sé que es todo el sector el que se congratula del éxito del grupo Goiena y a todo el sector beneficia y beneficiará contar con un modelo estratégico donde no faltan ni la calidad ni la excelencia y que creo es bien consciente de sus limitaciones y de dónde ha de enmendar y mejorar.

Todo ello responde, sin duda alguna, a la singular simbiosis que se produce en el tejido social de Debagoiena –y que no vamos a descubrir ahora–, un sincretismo que la ha hecho pionera en muchos aspectos y que apunta a seguir pilotando la difícil singladura que ya ha iniciado el euskera en el devenir del siglo XXI. ¡Y que cumpla muchos más! Zorionak!

1958 urtean Ataunen jaio zen Patxi Baztarrika Galparsoro. Donostian bizi da egun. Filosofia eta Hezkuntza Zientzietan lizentziatua dena, Andoaingo Udal Euskara Zerbitzuaren arduraduna da 1980 urteaz geroztik. Tartean, 2005-2009 aldian, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuorde izan da. Hizkuntza Politikari buruz hainbat artikulu idatzi eta hitzaldi ugari eskaini izan du, baita hainbat azterketa egin ere. Aurten Babeli gorazarre liburua argitaratu du.

Espezialistei ez ezik, askotariko irakurleei zuzendutako liburua da Babeli gorazarre. Hizkuntza aniztasunaren aldeko aldarria egiten du Baztarrikak orriotan.

Euskalgintzaren baitan, zure ibilbideko zein unetan erabaki zenuen liburu hau idazten hastea?

Liburua idazteko asmoa eta erabakia Hizkuntza Politikako Sailburuorde nintzelarik hartu nuen, azken bi urteetan. 2005-2009 tarte horretan Hizkuntza Politika gizarte bizikidetzarekin eta kohesioarekin zuzenean lotzen zuen diskurtsoa eraiki genuen. Talde lanaren eta eztabaida ugariren emaitza izan zen diskurtso hori, eta noski, irakurketa ugari daude. Liburu hau ez da bat-batean niri sortutako ideia bat, aitzitik leku askotatik edaten du: bai autore askoren ekarpenetatik eta baita Hizkuntza Politikako sailburuordetzako lantaldearenetik ere.

Datu zurrunbiloa, idazle eta hizkuntzalarien aipuak, kritikak, iritziak, proposamenak…, denetarik bildu duzu liburuan. Zer nolako lana izan da zuretzat liburua hezurmamitzea?

Liburua prestatzeko aurrelana oso erraz eta etenik gabe egindakoa da: besteak beste, bai dokumentazioa jasotzea, baita ideiak gauzatzeko eskemak egitea ere. Liburuaren idazketa, aldiz, uste baino zailagoa izan da. Gainera hiru planotan egindako liburua izateak ere areagotu egin zuen zailtasun hori: Batetik, hizkuntza pluraltasuna eta hizkuntza politika globalizazioaren testuinguruan; bestetik Bizikidetzarako hizkuntza politika espainiar estatuan eta Europako erakundeetan, eta azkenik; Bizikidetzarako hizkuntza politika Euskadin.

Euskararen gaiak euskal gizartean duen pisua ikusita, nola liteke Hizkuntza Politikaz kaleratzen den lehen edo lehenengotako saiakera politikoa izatea liburu hau?

Politikatik ere idatzi izan da Hizkuntza Politikaz, baina seguruenik gehiago landu da espezialistek espezialistei zuzenduta: Esaterako, soziolinguistek soziolinguistika mundurako idatzita… Nik itsu-itsuan uste dut euskararen auzia ez dela euskaraz bizi nahi dugunon auzia soilik, euskal gizarte osoarena baizik. Aipatu auziak gizarte bizikidetzarekin eta kohesioarekin zuzen-zuzeneko lotura duenez, azken batean Hizkuntza Politikaren protagonistak herritar guztiak dira; baita elebakarrak ere. Guztiek dugu herri honetako Hizkuntza Politikan zeresana eta horregatik da garrantzitsua espezialistentzat beharrean, publiko zabalarentzat gogoeta egin eta gai honetaz idaztea.

Elebitasunarekin batera, gaztelania eta frantsesaren ondoan ikusten diozu soilik etorkizuna euskarari. Konta iezaguzu…

Euskarak eduki dezakeen etorkizun bakarra gaztelaniaren edo frantsesaren ondoan izango da. Gaztelaniarik edo frantsesik gabeko Euskal Herria irudikatzea, –non euskara sozialki erabiliko den hizkuntza bakarra izango den–, nire ustez ameskeria hutsa da eta era horretako estrategiek ekarriko luketen ondorio bakarra euskararen kaltekoa izango litzateke. Euskara baino indartsuagoak dira beste bi hizkuntzak eta euskara izan daitekeen indartsuena izatera iristen den egunean ere, hiztunen masa kritikoa beti izango da ondoan dituen gaztelaniak eta frantsesak duten masa kritikoa baino txikiagoa. Era horretako estrategiak, borondaterik onenarekin planteatuta ere, euskararentzat suizidak dira inolako zalantzarik gabe. Etorkizuneko euskal gizartea eleanitza izango da, baina ez etsipenez onartu beharko genukeen egoera bezala. Gizarte honetako herritarren gehiengoak nahi du eta dugu gizarte hau eleanitza izatea. Ba al dago gurasoren bat bere seme edo alaba euskal elebakarra izatea nahiko lukeenik? Kontu honetan askotan itxurakeria asko erabiltzen da eta patxadaz galdetu beharko genioke geure buruari benetan zer nahi dugun. Erantzuna dudarik gabe, gizarte eleanitzaren aldekoa da; baina gure eleaniztasun horrek duen elebitasunean (hegoaldean gaztelaniarekin eta iparraldean frantsesarekin), euskararentzako toki egokia eraiki behar da euskara biziberritu eta hizkuntza moderno eta garatua izaten jarrai dezan. Eleaniztasun horren barruan aurkitu behar du euskarak bere lekua, ez bakarrik beste biderik ez dagoelako, baita hori delako herritar gehienen gogoa eta borondatea. Euskara salbatu eta indartsu ikusi nahi dugunok ez da beste hizkuntzen kontra ezer egin nahi dugulako, beste hizkuntzekin batera indartu nahi dugulako baizik.

Hego Euskal Herrian, esaterako, gaur gaurkoz euskara eta gaztelaniak  parekotasun hori lortzea posible ikusten al duzu?

Bistan da ez dagoela berdintasunik bi hizkuntzen presentzia eta erabilera sozialean. Gainera, bi hizkuntzen arteko ahalik eta berdintasun handienera iristea izan behar du gure helburua. Legalki berdintzat aitortuta dauden arren, –biak dira hizkuntza ofizialak–, sozialki agerikoa da ez dela horrela. Helburua berdintasun soziala baldin bada, bitartekoak ezin dira berdinak izan hizkuntza batentzat eta bestearentzat. Ondorioz, berdintasunera eraman behar den hizkuntza ahulen hori indartzeko tratamendu positiboak behar dira; bi hizkuntzei tratu bera emanez gero, ez baitira sekula berdintasunera iritsiko. Bide hori nondik abiatzen garen oso kontziente izanda egin behar da, helburu lorgarriak jartzeko. Hau ez da goizetik gauera konpon litekeen zerbait eta bestelakorik iradokitzen duenak ez daki zertaz ari den edo gezurra esaten du, beste interes batzuengatik. Helburu lorgarriak jartzen ez badira, frustrazioa besterik ez da sortuko gizartean eta frustrazioak ez ditu lagunak egiten. Helburuek anbiziotsuak baina egingarriak izan behar dute. Era berean, oso garbi dago berdintasuneko bide hori hizkuntza batek ez duela berez egiten. Laissez-faire, laisser-passer politika egiten bada, errealitatean hori ez da askatasunaren alde jokatzea, ahuletik ahulago bihurtzeko bidean jartzea baizik. Egoera ez da goizetik gauera konponduko, baina ezta berez ere: hizkuntza politika eragile bat behar du horretarako eta batez ere, herritarren borondatea, gogoa eta atxikimendua behar ditu. Elebakartasuna nagusi duen gizarte batetik, –gure gizartea duela 25 urte halakoxea zen–, elebitasunerako bidea ezin da deserosotasunik onartu gabe egin. Gizarte bizikidetza eta kohesiorako ditugun bi hizkuntza horiek gure gizartean ahalik eta berdinkideenak izatea ona baldin bada, hori lortzeko ahaleginen bat egin behar dugula jakin behar dugu. Egin behar dugun esfortzu hori definitzen asmatzea da helburu lorgarria.

Liburuan maximalista lasterzaleak eta minimalista motelzaleak aipatzen ditut. Maximalisten ustez, arauarekin, diruarekin eta agintari euskaltzaleak edukitzearekin dena eginda dago eta azkarrago edota gehiago egiten ez bada, ez da behar adina egiten. Minimalistentzat, berriz, hizkuntzen bizikidetza eta berdinkidetasunaren alde egiten den guztia gehiegizkoa da eta euskararen erabilera bultzatzeko hartzen diren neurri guztiak inposizio dira haientzat. Hizkuntzaren berdinkidetasunean aurrera egiteko ez du balio ez hizkuntz darwinismoak, ezta dogmatismo linguistikoak ere eta bi bide horien artean demokrazia linguistikoaren bidea aldarrikatzen dut. Demokrazia linguistikoaren bidea herritar guztiei hizkuntz aukera berdintasuna bermatu behar zaiela eta herritarrek egiten dituzten hizkuntza aukerak errespetatu egin behar direla moduan ulertuz.

Zein jarrera hartuko ote dute herritarrek hizkuntzen bizikidetza eta berdintasunaren aurrean?

Euskal herritar gehien-gehienek gizarte elebiduna nahi dutela argi dago. Euskara nahiz gaztelania edo gaztelania nahiz euskara ezagutuko duten herritarrekin bi hizkuntza horiek erabiltzeko aukera izango duen gizartea eraiki nahi dute. Besterik da helburu horretan bakoitzak bere buruari zer nolako erantzukizuna jartzen dion. Horren lekuko da, esaterako, hezkuntza sisteman, A, B eta D ereduek izan duten bilakaera. Hizkuntz ereduak 1982 urtean jarri ziren martxan eta momentu hartan hezkuntza ez unibertsitario guztian, A ereduak %80a suposatzen zuen eta D ereduak %12. Gaur, hezkuntza ez unibertsitario guztian D ereduak % 60a hartzen du eta A eredua ez da %20ra iristen. Herritarren borondatea oraindik eta garbiago zein den ikusteko, Haur Hezkuntzako eta Lehen Hezkuntzako matrikuletan A eredua ez da gaur %6ra iristen eta D ereduak %80a harrapatu du. Gurasoek beren seme-alabek euskara eta gaztelania, bi hizkuntzak menderatzea nahi dutela adierazten du horrek. Etorkizuneko perspektiba batean elebiduna izango den gizarte batera goaz. Noski, hainbat egoeraren ondorioz edo hala izatea erabaki duten elebakarrek ere errespetu guztia merezi dute eta elebakar diren herritar helduek elebakar izateak sortzen dien muga horrekin jarrai dezakete, nahi badute. Baina, gizartearen antolamenduaren aldetik gauza pare bat garbi eduki behar dugu: batetik, herritarren hizkuntz aukera errespetatu eta bereziki aitortu dizkiogun hizkuntz eskubideak bermatu nahi baditugu, –euskara nahiz gaztelania erabiltzekoa, hain zuzen–, bistan da elebiduna dela eskubide horiek edozeinek baliatzeko bermeak ematen dituena. Elebakarrak, aldiz, eskubide hori baliatzeko oztopoak jartzen dizkio elebidunari, euskaraz egin nahi baldin badu. Bizikidetzarako arazoak ez datoz elebitasunetik, elebakartasunetik baizik. Gure gizartean bizikidetza sozialaren aldeko apustua egiten baldin bada, elebitasunaren aldekoa egin behar da. Ahalik eta adostasunik sozial eta politiko handienarekin egin behar da hori, oso garbi edukiz ez dugula bata besteari bizkar emanda biziko diren hiztun komunitate diferentez osatutako gizarterik nahi. Hizkuntza biak ezagutu eta erabiliko dituen gizarte bakar bat nahi dugu. Kontua ez da hizkuntza bat edo besteren erabilera inposatzea, ez euskararena eta ez gaztelaniarena. Baina hemen hizkuntza komun bat badugunez eta, beraz, elebidunak elebakarraren hizkuntza ere ezagutzen duenez, badirudi elebakarraren hizkuntz eskubideak jarri behar direla elebidunaren hizkuntz eskubideen gainetik. Hori okerbidea da, ez bizikidetzaren bidea.

‘Euskaraz eta kitto’ lemapean urtetan lanean aritutako euskara taldeek, –Euskal Herrian Euskaraz-ek (EHE) esaterako–, zein jarrera hartu beharko luke zure iritziz elebitasunaren proposamenaren aurrean?

‘Euskaraz eta kitto’ edo ‘En castellano y punto’ diskurtso zaharkituak dira niretzat, gizartearen errealitatetik oso urrun daudenak eta herritarren borondatearekin zerikusirik ez dutenak. ‘En castellano y punto’k ‘Euskaraz eta kitto’k baino indar sozial gehiago du, baina ‘En castellano y punto’k indar gehiago izatearen aurrean irtenbidea ez da ‘Euskaraz eta kitto’. Gaurko paradigma ez da elebakartasuna, ez euskarari nahiz beste edozein hizkuntzari dagokionez–. Gure gaurko eta etorkizuneko munduan, gure gizartearen paradigma hizkuntz aniztasunaren kudeaketa demokratiko eta iraunkorraren paradigma da, paradigma horrek berma dezakeelako bakarrik bizikidetza. Kohesio soziala bermatzen ez duten hizkuntz paradigmek erreka joko dute, ez daukate etorkizunik.

Euskarari dagokionez, erresistentziazko diskurtsotik, euskarak berak beste hizkuntzen ondoan behar besteko tokia izan dezan, beste diskurtso bat definitzera igaro behar da. Euskal Herrian milaka eta milaka euskal herritar daude beren lehen hizkuntzatzat gaztelania daukatenak eta hala edukitzen jarraitu nahi dutenak gainera, baina denbora berean, euskarak ere gizarte horretan lekua eduki dezan nahi dutenak eta beste milaka eta milaka herritarrentzat beren lehen hizkuntza euskara izan behar duela onartzen dutenak. Lehen hizkuntzatzat gaztelania duten milaka euskal herritar horiekiko estrategia ‘Euskaraz eta kitto’ baldin bada, horiek ez ditugu euskararen mundura erakarriko. Aitzitik, haiek uxatzea izango da normalena eta euskarak, gaur oraindik, herritarren ia erdia elebakarra duen gizarte honetan, hiztunen kopurua indartzea behar du. Hitz egiteko gai direnak hitz egitera bultzatzeko balio ez duten estrategiak eta euskaraz tutik ez dakitenak euskararantz pauso bat emateko balio ez duten estrategiak borondaterik onenarekin eta euskaltzaletasun ukaezinarekin planteatuak izan arren, ez dira estrategia eraginkorrak euskararen interesetarako.

 Gazte elebidunak gero eta gehiago dira, bereziki hiriburuetan. Baina gaztelaniaz hitz egiten dute nagusiki. Nola erakarri gazte horiek erabileraren aldetik euren hizkuntza ohiturak aldatzera? Eta gazteek euskaraz hitz egiteari bizkarra emango baliote, nola eman buelta egoera horri?

Printzipio orokor modura kontuan izan behar da euskarak arriskuak badituela eta edukiko dituela. Hainbatetan bestelakorik dirudien arren, euskararen erabilerak gora egin du azken urte hauetan. Erabilerak gora egin du esparru publikoan, baina adinari begiratzen badiogu, batez ere gora egin du gazteen artean. 16 eta 24 urte bitarteko gazteen artean, euskararen erabilera azken 10 urteetan bikoiztu egin da. Erabileran modu erabakigarrian eragiten duten faktoreak asko dira; besteak beste, hizkuntzaren gaitasun erlatiboa edota hiztunen dentsitatea. Gaitasunari dagokionez, eskolak ez ezik etxeko lehen hizkuntza izateak edo gune soziolinguistikoak berak eragin erabakigarria dauka. Azken hamabost urtetako ikerketa soziolinguistikoek erakusten dutenez, duela 20 urte ez bezala, orain elebidun gehienak 10000 biztanletik gorako herrietan bizi dira: hiriburuetan edo erdi mailako herrietan. Orain 20 urte aldiz, elebidunik gehienak oso gune soziolinguistiko euskaldunetan bizi ziren. Duela 25 urte, elebidun guztien %14a euskaldun berria zen. Gaur, elebidun guztien %44 euskaldun berria da; oraindik ere gehiago dira euskaldun zaharrak berriak baino. Kontuz ordea; gaur, 35 urtez azpiko gazteen elebidun guztien %55ek bere ama hizkuntza gaztelania baitu; beraz, euskara bigarren hizkuntzatzat hartu dute. Bestalde, ikerketa soziolinguistikoek erakusten dutenez, ama hizkuntza gaztelania duten euskaldun berrien gehiengoak euren etxeko hizkuntza gerora gaztelania dute, euskara jakinagatik. Ikerketek erakusten dute lehen hizkuntza euskara duten euskal hiztunen gehiengoak euskara duela etxean erabiltzen duten hizkuntza. Beraz, eskola euskararen hazkunderako ezinbestekoa bada ere, ama hizkuntzarena edota ingurune soziolinguistikoarena oso-oso erabakigarriak dira egiten den hizkuntzaren erabilerari begira. Batez ere eta bereziki, lagunarteko hizkuntza izateko. Gaur gazterik gehienak elebidunak dira, baina elebidun horien gehienak beren lehen hizkuntza gaztelania dutelarik, horrek eragin egiten du beren hizkuntz jokabidean. Euskararen etorkizuneko biziberritzearen eta indartzearen giltzarri nagusietako bat gazte horiek egiten dutenaren esku dago. Alegia, euskaldun berri diren elebidun horiek familia bat osatzen dutenean zein izango da beren seme-alabei emango dieten lehen hizkuntza? Puntu hori euren esku dago. Ez dago inongo lege, dekretu edo agintariren esku. Ikerketek esaten dutenez, badakigu horiek ohitura handia dutela etxeko hizkuntzatzat gaztelania hartzeko eta horren aurrean pedagogia sozial handia egin beharra dagoela uste dut euren erabakiak zer nolako pisua izan dezakeen jabetzeko. Hortik aurrera, euskarak mendetan iraun baldin badu, garai bakoitzeko herritarren behar komunikatiboak asetzeko gai izan delako izan da. Gazteen kasuan beste horrenbeste: gazteek dituzten behar komunikabideetarako tresna egokia baldin bada euskara, gazteek erabiliko dute. Euskara biziberritu eta indartzeko estrategien ardatz eta muin nagusia erakargarritasuna izan behar du: euskararen beraren erakargarritasuna eta baita euskaraz baliatzen diren gizaki eta taldeen jardunaren erakargarritasuna ere. Hizkuntzak gazte horien behar komunikatiboak asetzeko tresna egokia izan behar du. Era berean, euskaraz erakargarri zaizkien produktuak beharko dituzte: musikan, literaturan edo bestelako jardueretan.

Liburuko datuen arabera, 1982 urtean abian jarritako Euskararen Legea oso baliagarria izan da ezagutza eta erabilera sustatzeko. Baina ez nahikoa. Zergatik?

Euskararen Legearen eskutik, 25 urteotan Euskal Autonomia Erkidegoan –Euskararen Legea horkoa baita–, egin dena ikaragarria da. Oro har, egin behar zena egin da. Soziolinguistikaren arloan, gaur, munduan zehar, punta-puntako esperientzia aurreratuenen artean onartu eta aztertzen da euskarak EAEn urte hauetan guztietan egin duen bidea. Hori hain garbi esatea oso garrantzitsua da. Inork ez zuen espero Euskararen Legearekin 30 urtetan EAEn euskararen egoera guztiz normalizatua egongo zenik, baina datuak ikaragarriak dira: Euskaraz zekitenak %20 ziren eta gaur %37 dira. Orduan elebakarrak %66 ziren eta gaur %45 dira. 15 urtetik beherakoen artean elebidunak %20 ziren eta gaur %75 dira. Gaur EAEn duela 25 urte baino herritar gutxiago bizi gara –zahartu egin den gizarte bat delako gurea–, 120000 etorkin daukagu –hots, gure herritar kopuruaren %5a euskaraz ez dakiten etorkinak dira–. Herritar gutxiago izanagatik, hala ere 325000 elebidun gehiago dauzkagu. Saltoa ikaragarria da: 16 eta 24 urte bitartean, %58a elebiduna da gaur eta %25a elebidun pasiboa –euskaraz ulertu bai, baina hitz egiteko gai ez dena–. Euskararen erabilera gehitu egin da, euskarari buruzko gizartearen jarrerak areagotu egin dira. Urte hauetan eman den bilakaera, nik uste, positiboa da. Euskarak ez du sekula gaur dituen adina hiztun eduki. Inolako zalantzarik gabe, azken 25-30 urteetan hazkunde baten kronika da euskararen historia. Baina hori esanda, Euskararen Legeak ez du eduki garapen bera arlo guztietan: Hezkuntzan oso garapen handia eta trinkoa eduki du, hedabideetan ere garapen garrantzitsua izan du, gizarte bizitzako hainbat esparrutan euskarak gaur duen presentzia duela 30 urtekoa baino handiagoa da, literaturgintzara nahiz ikus-entzunezkoetara begiratzen badugu ere bistakoa da hori. Beste hainbat alorretan, ordea, egin dena baino gehiago egin zitekeen nire ustez.

Administrazioarenean, oro har, eta justiziarenean bereziki?

Administrazioan egin den ahaleginari etekin handiagoa atera zekiokeen. Hor badago nabarmen zer hobeturik. Administrazioaren barruan justiziara begiratzen badugu, aurrerabidea oso txikia eta guztiz bigarren edo hirugarren mailakoa dela agerikoa da. Administrazioaren beraren barruan justiziarena beste uhartetxo bat da, administrazioarena baino oraindik ahulagoa dena. Dena den, bi gauza bereizi behar dira: Batetik, Estatuko administrazioaren esku dago justiziaren zati bat. Botere judizialak eskumen zentralak ditu eta epaile eta fiskalen artean hizkuntz ezagutzaren exijentzia eta kontu hartzea ezin da EAEtik bertatik ezarri, konpetentziarik ez dagoelako. Hori Aginte Judizialaren Kontseiluaren esku dagoen zerbait da eta hor Estatuko justizi administrazioak elebitasunari argi eta garbi bizkarra eman dio. Hizkuntz legedia betetzetik norbait urrun baldin badago, –eta paradoxikoa badirudi ere–,  hori justizia administrazioa da eta egoera hori oso-oso larria da. Europako kontseiluak berak adierazi izan du Espainiako legedian aldaketak egin beharko liratekeela edozein prozedura judizial herritarrak nahi duen hizkuntzan aurrera eraman ahal izatearren, bide guztiak bermatzeko. Bestetik, justizia administrazioan urte hauetan hainbat baliabide jarri dira euskararen erabilerari lekua egiteko. Epaileen eta fiskalen gainean eskumenik ez edukitzean, Eusko Jaurlaritzak epaileekin eta abokatuen elkarteekin hitzartuta, sustapen politikak egin ditu euskara ikastaroak antolatuz edo justiziako terminologia baliatu ahal izateko bitartekoak jarriz… Hamaika tresna eta baliabide jarri dira euskararen erabilera bultzatzeko, baina hala ere, justizia administrazioan, oro har, euskararen presentzia hutsaren hurrengoa da. Hutsaren hurrengoa baldin bada, ez da epaile eta fiskalen konpetentzi ezak eragiten duelako bakarrik. Izan ere justizia administrazioan askok hartzen baitugu parte, baita demanda bat sartzen dugun herritarrok ere. Eta demanda horiek ez dira euskaraz aurkezten. Enpresa nahiz herritarren arteko hitzarmen pribatu eta konbenioak epaitegietan bukatzen dute maiz, baina horiek ere ez dira euskarazkoak izaten. Hori bezala, justizia administrazioan Ertzaintzaren edo herrietako udaltzainen eskutik epaitegira iristen diren salaketen %95etik gora gaztelaniaz aurkezten dira. Gogortasun osoz justizia administrazioan dagoen hutsune ikaragarria salatzen dudan bezala, gure buruak engainatu nahi ez baditugu, gure esku dagoena ere egiten ez dugula onartu behar dugu justiziaren administrazioan euskararen erabilera areagotzeko.

 Euskal gizartea zerbait gaizki egiten ari al da euskarak baldintza egokietan mundu globalizatuan aurrera egin ahal izan dezan?

Euskal herritarrek, oro har, bultzada handia eman diote euskarari. Herritarren aldetik bultzada hori egon ez balitz, –nahiz eta Euskararen Legea egon eta herri erakundeek bultzatu dituzten politika aurrerazaleak bultzatu–, ez zen aurrera egingo. Euskara biziberritzeko prozesu hau hirugarren batzuen esku dagoela irudikatzen dugun bakoitzean egiten dugu huts. Uste izaten dugunean gai hau herri aginteen esku dagoela eta diru batzuk gora-behera konpon litekeela. Euskararen etorkizuna, ordea, gure esku dago eta urte hauetan eman diren aurrerapausoek inoiz baino gehiago hurbildu gaituzte egoera horretara. Ezinbestekoa dugu edozein gizarte demokratikotan herritarrei eskubideak aitortzea eta eskubide horiek betearaztea. Beraz, ezinbestekoa da edozein gizarte demokratikotan hori bera egitea hizkuntz eskubideekin. Herritar guztien hizkuntz eskubide guztiek Hizkuntza Politikaren ardatz izan behar dute, nahiz eta eskubide horiek beste eskubide batzuekin ere uztartu behar diren; ez baitira absolutuak. Euskadin Euskararen Legeak aitortuta baditugu hizkuntz eskubideak eta horrek Hizkuntza Politikaren ardatz nagusia izan behar du. Baina era berean, baita euskararen erabilera praktikorako estrategiak, guneak eta bideak zabaltzeak ere, eta horretan, etorkizuna herritarren esku dago. Euskaraz ez dakitenei ikasteko urrats bat ematea tokatzen zaie eta euskaraz dakigunoi erabilera praktikoa egitea dagokigu.

 Zeintzuk dira 30 urte hauetan euskalgintzak egin dituen bekatu nagusiak? Zein alderdi abertzaleek egindakoak? Zein alderdi konstituzionalistenak?

Euskalgintzari dagokionez: Euskalgintza oso kontzeptu zabala da –instituzionala, soziala, politikoa…–. Lehenik eta behin euskalgintzak egin duen lan eskerga azpimarratu behar da. Bekatu bat aipatzearren, nahi izatea ahal izateko aski dela uste izatea aipatuko nuke. Nahi izan gabe ezinezkoa da ahal izatea, baina nahi izate hutsa ez da aski ahal izateko hizkuntza kontuetan. Mitxelenak, handikeriazko menturarik gabe euskararentzat behar besteko tokia aurkitu behar dela esaten zuen. Anbizioak itsutuz gero, lorgarriak ez diren planteamenduak egitera eraman baitzaitzake. Nire ustez, euskalgintzak kasu batzuetan  horretan egin du bekaturik.

Alderdi abertzaleak: Alderdi abertzaleen artean ere diferentziak daude. Esate baterako, ezker abertzale tradizionalak askotan egiten duen euskararen erabilera partidista ez da batere onuragarri euskararentzat. Euskarak herritar guztiena izan behar baldin badu –eta gizarte hau, zorionez, kolore askotako gizartea denez–, euskarak izan dezakeen ideologiarik eraginkorrena ideologia guztien bilgune izatea da. Inork horren erabilera partidistarik egitea ez zaio batere onuragarri euskarari. Hori esanda, ezker abertzale tradizionalak euskararekiko duen atxikimendu praktikoa eta egiten duen erabilera praktikoa ikaragarria dela esan nahi dut. Politika munduan atxikimendu hori da neurri handienekoa eta euskarak biziberritu eta indarberritzeko zerbait behar baldin badu, erabilia izatea da. Abertzaletasun instituzionalak, berriz, euskararekiko atxikimendu identitario, sinboliko eta politiko indartsua izan du urtetan. Atxikimendu horrek bizirauten lagundu dio euskarari eta euskararen zuzia piztuta oso indartsu mantentzen saiatu da abertzaletasuna. Euskararen aldeko hainbat mugimendu, abertzaletasun politiko-sozialaren esparruan umotutako ekimenak izan dira. Abertzaletasunak euskararekiko duen berotasun identitario horren ondoan, hizkuntzaren erabilerari dagokionez, berotasuna ez baina epelkeria nabarmentzen da. Eta hizkuntza bat erabiltzen ez baldin bada, desagertu egiten da. Ona litzateke abertzaletasun instituzionalak duen berotasun identitario horren eta epelkeria praktikoaren arteko distantzia murriztea, erabilera epela baino beroa izateko.

Alderdi konstituzionalistak: Sozialisten eta popularren jarrerak ez dira berdinak hizkuntzari dagokionez. Euskararen berreskuratze prozesu honetan, Euskararen Legea, Euskal Eskola Publikoaren Legea, Hezkuntza sistemako hizkuntz ereduen sistema edo administraziorako hizkuntz eskakizunen sistema onartzerakoan, sozialistak adostasun horretan abertzaleekin egon dira; popularrak, aldiz, ez. Zenbait udal erakundetan, hainbat konstituzionalista euskararen erabileraren aldeko politikei bultzada ematen ari zaie. Ezin dira guztiak zaku berean sartu; baina esan daiteke benetan sinisten baldin badute euskara guztiona dela, beraiei dagokiela euskaltzaletzea. Hizkuntza bizikidetzak politika euskaltzaleak behar ditu, abertzale nahiz abertzale ez direnen eskutik etorri beharko luketenak. Politika euskaltzaleak aktiboki bultzatzea, egiten ez dituenaren esku dago konstituzionalisten artean. Oro har, bada hor defizita nire ustetan. Euskararen aldeko politikei mesfidati begiratzeari utzi egin beharko liokete, “bai baina ez” moduko jarrerak alboratu eta euskararen erabilera pixkanaka baina etengabe, indartsu eta konplexurik gabe, bultzatzearen aldeko diskurtsoa bereganatu eta gizarteratu beharko lukete, hizkuntza politika eraginkor bati sendoago eutsi alegia, euskara eta gaztelania orekatzeko indartu beharrekoa euskara dela inoiz ere ahaztu gabe, eta horretan gaurko Eusko Jaurlaritzak biderakusle izan beharko luke. Nahi nuke beren zuzeneko ardura hori bete dezaten.

 Euskarak etorkizunean galtzeko arriskurik ez duela diozu. Ikuspegi baikorregia irudituko zaio askori…

Iparraldeko, Nafarroako eta EAEko euskararen egoera bereizi egin behar da, dudarik gabe. Hizkuntza gaur biziberritzeko hiru baldintza eman behar dira: lege babes egokia, Hizkuntza Politika publiko aktiboa eta herritarren atxikimendua. Hiru horietan herritarren atxikimendua da erabakigarriena. Euskararen bilakaerak azken 30 urteotan hori konfirmatu besterik ez du egiten, izan ere euskarak oso bilakaera diferentea izan baitu Iparraldean, Nafarroan eta EAEn. EAEn Euskara Legearen eskutik oso babes egokia izan du, herritarrei hizkuntz eskubideak aitortuz eta herri aginteei obligazioak ezarriz. Euskarak ez du EAEn sekula eduki azken 30 urteotan izan duen bultzada eta ondorioz euskara hazi egin da. Hazkunde hori askoz ere motelagoa izan da Nafarroan: Nafarroako gobernuak jarraitzen duen Hizkuntza Politika benetan kezkagarria da eta Europa osoan oso kasu bitxia da berea duen hizkuntza aktiboki babesten ez duen gobernuaren jarrera. Iparraldean azken urte hauetan Euskararen Erakunde Publikoaren eskutik badago Hizkuntza Politiko publikoa, nahiz eta inolako lege babesik gabekoa izan. Lege babesik ezak eta Hizkuntza Politika publiko ahulak ere herritarren atxikimendua ahuldu egiten du. Iparraldean, beraz, atzera egin du euskarak.

Euskararen lurraldeek dituzten herritarren %80a EAEn bizi da eta euskal hiztunen %80a ere bai, gutxi gora-behera; aipatu faktoreak sendoenak diren lurraldean, hain zuzen. Horregatik euskarak, oro har, izan duen bilakaera hazkundearen bilakaera izan da. Mundu zabalean begiratuta, jakina da hizkuntzak hil egiten direla. Une honetan Unescoren eskutik 6500-7000 hizkuntza katalogatuta badaude, guztiok dakigu horietatik 2000 edo 3000 hizkuntza desagertzeko arrisku bizian daudela. Euskara, ordea, ez dago talde horren baitan eta orain dela bost urteko eta oraingo Unescoren atlasak alderatuta, euskarak aurrera egin duela ikusten da. Euskara ez dago hilzorian zentzu horretan eta euskararen 30 urteotako prozesuak erakusten du hizkuntzak indartzea egingarria den helburua dela. Euskarak gaur inoiz baino hiztun gehiago daukan arren, hori bezain ozen esaten dut euskarak atzera egiteko arriskua ere baduela, bere ondoan dauzkan gaztelania eta frantsesak ez bezala. Pixkanakakoa baina etenik gabekoa izan behar du euskara biziberritzen jarraitzeko lana, bai herri aginteen aldetik, eta bereziki, herritarren aldetik; hizkuntzak daukan bizi indar bakarra erabilia izatea baita.

Etorkizuna bermaturik al du euskarak?

Iraganeko lanak ekarri gaitu hona, baina bihar-etzikoa hemendik aurrera egiten dugunaren esku dago. Gauza bat da irautea, beste bat, ordea, sasoitsu edo ahul bizirautea. Euskarak baditu atzera egiteko arriskuak, badugu zertaz kezkaturik. Adibidez: Elebidun direnetako zenbat da egiazki hiztun, eta zenbatek eta zertarako erabiltzen du euskara? Erabilera gehitu egin da, baina ez gaurko elebidunek atzokoek baino gehiago erabiltzen dutelako, gaur atzo baino milaka elebidun gehiago garelako baizik. Erabilera eremu publikoan gehitu da, asko gainera, baina ez etxeko salan. Eskoletako eta Unibertsitateko ikasgeletan euskaraz ikasten dutenek, zein hizkuntza erabiltzen dute jolastokian, pasilloan edo kafetegian? Askorentzat ez ote da euskara ia soilik hizkuntza akademikoa? Euskarazko era guztietako produktuak ikaragarri gehitu dira, baita kontsumitzaile potentzialak ere, baina zenbat dira euskarazko produktuen kontsumitzaile errealak? Euskarazko hitz-jarioa sendotu edo makaldu egin zaie euskaldun zaharrei? Zer-nolako balio sozialekin lotzen dute gazteek euskara? Euskararen ezagutza hazi den neurri berean hazi al da euskararen prestigio soziala? Zergatik oraindik ere milaka dira euskarari bizkarra ematen dioten euskal herritar erdaldun elebakarrak?  Elebitasunaren defentsa zinikoa ez al da indarra hartzen ari plaza publikoan? Zergatik euskara ikasteko ahalegina egin duten askok, gure txalo guztiak merezi dituztenak, berealdiko ahalegina egin eta gero ez dute euskara ohikotasunez eta naturaltasunez erabiltzen, aukera eduki arren? Galdera gehiago ere egin daitezke. Soluzioak bilatzeko hobe dugu geure buruari begiratu eta nik zer egin dezaket eta egin behar dut? galdetzea, errua hirugarren batzuena delakoan diskurtso erresistentzialista eta ezkorren errazkeriatan lokartzea baino.

Zer eta nola hitz egingo ote da hemendik 25 urtera Euskal Herrian?

45 urtetik beherako ia-ia herritar guztiak elebidunak izango dira. Gure ezaugarri soziolinguistikoengatik ez da posible euskara eta gaztelania neurri berean menderatzea, baina elebidun izango dira. Funtzio batzuetan euskara izango da gehien erabiltzen den hizkuntza, –adibidez, derrigorrezko hezkuntzan– eta beste funtzio batzuetan gaztelania izango da gehien erabiliko dena, –esaterako, ikerketa unibertsitarioan–. Beste gauza batzuetan, berriz, ingelesa erabiliko da. Etorkizunean beraz, herritar batzuen lehen hizkuntza euskara izango da eta beste batzuena gaztelania.  Euskara eta gaztelaniaren arteko harremana harreman diglosikoa izango da, bi hizkuntzen artean funtzioak eta guneak banatu egingo dira eta banaketa horretan euskarak behar beste arnasgune behar ditu gero eta hizkuntza erabiliagoa izateko. Bestalde, euskararen hazkundearekin batera, hori bezain garrantzitsua da euskal hiztunen komunikazio trinkotasuna. Euskal hiztunentzako euskara baliagarri izatea naturaltasun osoz euskara erabiltzeko. Gaur, gaztelaniatik euskarara gero eta jende gehiago gerturatzen ari den arren, denbora berean, euskaldun zahar direnetako hainbati euskarazko adierazkortasuna indartu ordez herdoiltzen ari zaio. Errazago jotzen dute egunerokotasunean gaztelaniara. Hori ardura handia eskatzen duen fenomenoa da: etxetik euskal hiztun denak ez badu euskara bere hizkuntza ohikoena bezala erabiltzen, hemendik hamarkadetako perspektiban, euskara bigarren mailako hizkuntza izatera kondenatzen arituko gara. Horregatik, euskararen hazkunde demografikoa ahaztu gabe, euskal hiztunen komunitatea trinkotzeari erreparatu beharko lioke hizkuntza politikak eraginkorra izan dadin. Etorkizuna neurri handi batean geure esku dago.

Aipuak:

-Kohesio soziala bermatzen ez duten hizkuntz paradigmek erreka joko dute, ez daukate etorkizunik

-Azken 25-30 urteetan hazkunde baten kronika da euskararen historia

-Hizkuntz legedia betetzetik norbait urrun baldin badago –eta paradoxikoa badirudi ere–,  hori justizia administrazioa da

-Euskaraz ez dakitenei ikasteko urrats bat ematea tokatzen zaie eta euskaraz dakigunoi erabilera praktikoa egitea dagokigu

-Euskarak izan dezakeen ideologiarik eraginkorrena ideologia guztien bilgune izatea da

-Hizkuntzak daukan bizi indar bakarra erabilia izatea da

-Euskaldun zahar direnetako hainbati euskarazko adierazkortasuna indartu ordez herdoiltzen ari zaio

Lo decía en el artículo “Una artimaña perversa” publicado en este periódico (29-08-2011): el cambio que en la Ley sobre los derechos lingüísticos de los consumidores pretenden hacer el PSE-EE y el gobierno, con el apoyo de PP y UPyD, es un retroceso respecto a posiciones sostenidas por los propios socialistas en el pasado. En efecto, en septiembre de 2008, cuando el PP pretendió la derogación del decreto sobre derechos lingüísticos de los consumidores, el PSE-EE marcó distancias y propuso, mediante enmienda, la supresión de las sanciones previstas solo “para las obligaciones lingüísticas de carácter oral que se establecen para cualquier información o asesoramiento directo al consumidor o usuario”; es decir, los socialistas optaron entonces por mantener el sistema sancionador para el incumplimiento de las obligaciones de carácter escrito, así como para las de carácter oral cuando se tratara de información dirigida a una pluralidad indeterminada de usuarios (megafonía y similares). Ahora, sin embargo, pretende anular el sistema sancionador en su totalidad. Lo que hace tres años aprobaban, hoy lo rechazan al juzgarlo como imposición y contrario a la libertad. ¿Qué ha pasado?

Además, aprovechando que el Pisuerga pasa por Valladolid, los pretendidos cambios trascienden el sistema sancionador. Lo que hoy proponen el PSE-EE y el Gobierno supone un retroceso también con relación a ordenanzas aplicadas y gestionadas  durante años por alcaldes socialistas en ayuntamientos como Andoain, Errenteria, Irun y San Sebastián. Mientras en esos ayuntamientos toda entidad privada que recibe subvención municipal para sus actividades tiene la obligación de garantizar el uso del euskera en las mismas, el PSE-EE pretende modificar la Ley para limitar dicha obligación, de modo que no sea aplicada al conjunto de las entidades subvencionadas, sino solamente a las que “reciban subvenciones destinadas específicamente a la integración del euskera en las relaciones laborales y la atención al público”. Curiosa manera de fomentar, aquella que atribuye obligaciones solo a quienes se esfuerzan en utilizar también el euskera en su entidad.

Y hay más. A través de la modificación, se pretende que el Gobierno “fomente líneas de ayuda para facilitar la presencia de las dos lenguas oficiales”, como si la presencia del castellano fuera inexistente o escasa o estuviera amenazada, y, por tanto, estuviera necesitada de impulso y de ayudas económicas. Afortunadamente, el castellano no necesita impulso aquí, entre nosotros; tiene suficiente vigor, no necesita guardianes. Es el euskera el que necesita apoyo equilibrador.

Tengo la impresión de que en el PSE-EE a alguien se le ha ido este asunto de las manos. ¿O tal vez sea la mano del PP? En absoluto les niego legitimidad ni derecho para el retroceso, faltaría más, pero cuestiono la eficacia de esas medidas si se trata de avanzar hacia una mayor libertad e igualdad lingüística. No juzgo intenciones, no es este –no debe serlo- un debate entre enemigos y talibanes del euskera, ni entre enemigos y defensores de la libertad. Pero sabemos bien que, al igual que no todo lo que se hace a favor del euskera sirve necesariamente para fortalecerlo, tampoco todo lo que se dice hacer en defensa de la libertad sirve para protegerla, sino que, en ocasiones, sirve más bien para consolidar imposiciones y desigualdades que la cercenan en materia lingüística.

Para seguir avanzando progresivamente en el uso del euskera, la condición más necesaria, incluso imprescindible, es que ese sea el deseo de la inmensa mayoría de la ciudadanía. Pero solo eso tampoco es suficiente. Hace falta, además, que haya más y más oportunidades de uso, que la libertad de elección lingüística pueda ejercerse efectivamente: no imponer pero tampoco impedir de hecho el uso de ninguna lengua oficial. Para ello, a los poderes públicos corresponde asegurar el amparo efectivo del derecho al uso social del euskera, así como su fomento real, entre otras cosas porque no hay libertad sin igualdad de oportunidades, y no hay convivencia lingüística respetuosa sin equiparación de derechos entre los convivientes. Todo derecho conlleva alguna obligación, y toda acción pública que pretenda mayor igualdad y equilibrio conlleva inevitablemente incomodidades para quien más tiene y para quien ostenta la hegemonía.

 Aquí no cabe el dogmatismo lingüístico, porque nada se debe ni puede hacer en contra de la voluntad ciudadana. Pero tampoco cabe el darwinismo lingüístico supuestamente liberal, pues al eternizar la desigualdad de origen, impide la libertad e impone la ley del más fuerte. Es una falacia contraponer el fomento del uso del euskera a la regulación impulsora de su uso con normas aplicadas, por supuesto, con criterios de razonabilidad y progresividad. Según un estudio del propio Gobierno Vasco, el 81% de la ciudadanía considera que los consumidores tienen derecho a ser atendidos en euskera y castellano. Por tanto, desde un no rotundo al principio de la imposición, y a la vista de la realidad sociolingüística, reconozcamos la incongruencia del repetido sonsonete de la imposición del euskera. ¿Acaso son una imposición y una afrenta a la libertad la Ley antitabaco que prohíbe fumar en ciertos espacios de titularidad privada, la legislación sobre igualdad de género que obliga a respetar determinadas cuotas de representación en las listas electorales, la prolija legislación que obliga a utilizar el castellano en determinados productos de consumo en España, las leyes de igualdad recientemente aprobadas en Holanda, Bélgica, Italia y Francia que obligan a una cuota mínima de mujeres en los órganos de decisión de sus empresas privadas? Entonces, ¿por qué han de serlo las normas que pretenden garantizar –no sólo predicar- efectivamente tanto la información a los consumidores vascos en las dos lenguas oficiales como el uso voluntario de las mismas en las grandes superficies comerciales o en las grandes empresas de servicios?

Publicado en el Correo y en Diario Vasco el día 05-10-2011

Ante todo, deseo agradecer a J.M. Ruiz Soroa, la atención que, aun desde la más profunda discrepancia, ha prestado a mi libro Babel o barbarie.

No obstante, es obligado señalar que Ruiz Soroa me atribuye una intención que no figura ni en mi libro ni, por supuesto, en mi ideario: “obligar a los otros a hablar euskera (…) al vasco monolingüe se le obliga a aprender y usar el euskera”. Nada más lejos de mi ánimo y de mi texto: soy partidario de garantizar el conocimiento y uso del euskera (y del castellano), no de imponer su uso (ni el del castellano). Soy partidario de promover –no tan sólo “permitir”– el uso del euskera, pero no de imponerlo. Soy contrario a la imposición, incluida la imposición pasiva, que ciertas prácticas monolingües llevan aparejada.

Dicho esto, merece la pena desgranar algunas reflexiones al hilo de las objeciones planteadas por Ruiz Soroa. En primer lugar, resuelve la colisión de derechos que se produce entre el bilingüe que opta por vivir en euskera y el monolingüe que no puede utilizar esa lengua haciendo prevalecer el derecho del monolingüe sobre el del bilingüe, a quien prescribe una dosis de resignación, puesto que “tiene garantizado en todo caso el valor comunicativo porque puede hablar en castellano”.

Pues bien, esa situación es, precisamente, lo que una política lingüística orientada hacia la cohesión social debe eludir y, si llegara a producirse, corregir. Y es que, como bien apunta Ruiz Soroa, todas las políticas públicas “necesitan de una justificación”, especialmente en democracia. Y ¿qué mayor o más noble o más democrática justificación puede existir para una política pública que el deseo ampliamente mayoritario de una sociedad? Otra cosa es, claro está, la legitimidad de la política lingüística de fomento del multilingüismo en Euskadi (es decir, de fomento del conocimiento y uso del euskera) que se propugne. Y haría bien Ruiz Soroa, y cualquiera, en tachar de ilegítima la que yo propugno si ésta impidiera al monolingüe mantenerse aferrado a esa limitación. ¿O es que alguien consideraría lesivo para los derechos de nuestros niños y jóvenes el hecho de que se programe la enseñanza del inglés, geografía, literatura o matemáticas en nuestro sistema educativo, bajo el argumento de que pueden existir alumnos (o padres y madres de alumnos) que no deseen adquirir conocimientos en tales materias? O, en otro orden de cosas, ¿debería depender de la voluntad de uno u otro contribuyente “perjudicado” que determinado gobierno decidiera aplicar, pongamos por caso, una política fiscal progresiva en bien del equilibrio social? Obviamente, no.

La cuestión de las lenguas es un tema sensible, al que necesariamente debemos aproximarnos con cautela y responsabilidad. Debemos aproximarnos con el único objetivo de la convivencia, huyendo como de la peste de cualquier perspectiva que sirva para ahondar en el conflicto. En nuestro caso, un país con una lengua propia y dos lenguas oficiales, la única solución sostenible y armónica consiste en dar con el punto de equilibrio entre ambas lenguas y, en consecuencia, garantizar efectivamente la igualdad de oportunidades para vivir en cualquiera de ellas, sin imponer ni proscribir ninguna. Ciertamente, la búsqueda del equilibrio entre ambas es la solución más difícil y compleja, pero es también la única legítima y eficaz.

Pero la complejidad de una política lingüística legítima y eficaz como la que propugno –una política lingüística de fomento del euskera y respeto a todas las lenguas y a las opciones lingüísticas personales de sus hablantes– no radica, como parece sugerir Ruiz Soroa, en la manera de dilucidar si “el poder público tiene derecho a convertirle [al monolingüe] coactivamente en bilingüe”. De hecho, si algún derecho asiste al poder público, éste es el de allanar los obstáculos que la cohesión social halle en su avance, y lo que propongo en Babel o barbarie es, precisamente, que la superación de esos obstáculos en materia lingüística se base más en la persuasión y el máximo consenso social, que en meros procedimientos coercitivos. Ahí estriba la complejidad de la tarea.

No es aceptable que las personas bilingües vean mermados sus derechos por el hecho de serlo. Al bilingüe no cabe imponerle el uso del castellano “porque también sabe castellano”, pues sólo a él le corresponde el derecho de optar entre ambas lenguas. Es decir, la condición de bilingüe no puede acarrear una duplicación de obligaciones y una restricción de derechos.

Dicho de otro modo: cualquier adulto puede negarse a utilizar el euskera y a aprenderlo, pero no puede pretender que la política lingüística que la mayoría social demanda se base en esa actitud de rechazo práctico hacia una de las lenguas oficiales de la comunidad. Ni mucho menos puede pretender que los responsables de encauzar la política lingüística renuncien a hacer de ella una contribución a la armonía y cohesión social, y no una herramienta de restricción de derechos.

La política lingüística se ha abordado entre nosotros durante estas tres décadas, no sin problemas, no sin disfunciones, pero en un clima de integración y con un sentido de la moderación elogiados en todo el mundo. Entre todos hemos conseguido que las luces prevalezcan claramente sobre las sombras, se mire por donde se mire. No echemos a perder ese enorme capital de avance del euskera en concordia y entendimiento. Poco o nada bueno aportan las actitudes negativas o displicentes ante las lenguas diferentes a la que cada cual considere propia. Poco o nada bueno aporta el observar la diversidad lingüística como una anomalía. La cohesión social exige de todos nosotros un serio compromiso con la diversidad, también en materia lingüística, ejerciendo los derechos pero asumiendo las obligaciones, porque sabido es que los derechos sin sus correlativas obligaciones no son derechos, sino privilegios.

Hagamos el camino sin imponer usos ni privilegios lingüísticos propios de anhelos monolingüistas, sin impedir el ejercicio de los derechos lingüísticos reconocidos a la ciudadanía vasca y reclamados mayoritariamente por ella. Será, sin duda, una contribución histórica del pueblo vasco a la historia moderna de la democracia.

COMPRENDER LAS CLAVES de un sistema avanzado, democrático y equitativo de convivencia y ponerlas en juego es el empeño más noble al que las sociedades modernas y sus representantes políticos pueden dedicar hoy sus afanes. Una de esas claves es, indudablemente, la diversidad lingüística y su gestión.

Parece una obviedad. En España no lo es.

Buena prueba de ello es la reciente sentencia del Tribunal Constitucional en relación al Estatut. No es casualidad que la misma sentencia que desvirtúa el concepto de nación (“nación no hay más que una, la española”), venga a sugerirnos que LENGUA con mayúsculas –obligada y obligatoria– sólo hay una, y que las otras son de menor rango. Según eso, la España multilingüe no existe, sino que sólo existe una serie de territorios con cierta particularidad bilingüe, y ni siquiera en esos territorios la llamada lengua común y la lengua propia oficial podrían gozar de idéntico rango constitucional.

Quienes así piensan deberían hablar abiertamente de lengua única, porque eso es, y no otra cosa, lo que persiguen. Anclados en el discurso de España como Estado-Nación, sostienen, más o menos abiertamente, que lo que corresponde es una lengua común-única. Es el viejo y discriminador paradigma del “estado/nación/lengua”, frente al paradigma del multilingüismo.

No es sólo una u otra lengua (incluido el castellano, que es también mi lengua) y sus respectivos hablantes los que sufren menoscabo por las prácticas hegemonistas, sino la propia convivencia. Quienes defendemos una perspectiva armonizadora de la política lingüística rechazamos tanto el darwinismo lingüístico, que tiende a liquidar a las lenguas no hegemónicas en base a una pretendida selección natural, como a los estériles voluntarismos que sueñan con un imposible e indeseable “monolingüismo aspirante”.

Sabemos que el futuro de nuestras lenguas (de todas ellas) está sobre todo en manos del compromiso y adhesión lingüísticos de sus hablantes. Nada puede hacer tanto por una lengua como sus hablantes, cierto, pero los poderes públicos deben poner en juego los elementos necesarios para corregir las asimetrías deudoras de un discurso ya superado por la dinámica social en todo el orbe, y muy señaladamente en los territorios bilingües del Estado español.

0. Euskararen bilakaera soziala: paradigmatikoa eta paradoxikoa

Euskararen erabilera normalizatzeko helburuarekin azken hamarraldiotan garatutako prozesua, hiru bider da paradigmatikoa. Lehenik, paradigmatikoa da azken hiru hamarkadetan euskarak bizi izan duen bilakaera sozialak erakusten duelako –argi asko erakutsi ere- hizkuntza ahuldu bat berrindartu daitekeela, hots, hegemonikoak ez diren hizkuntza guztiak ez daudela lehentxeago edo geroxeago desagertzera kondenatuta. Bigarrenik, paradigmatikoa da erakusten duelako hizkuntza minorizatu baten biziberritze prozesuaren arrakasta neurri handi batean hiru faktoreren uztarduraren emaitza dela; zehatz esanda, euskararen ibilbideak erakusten du lege-babes egokia, hizkuntza politika eraginkorra eta gizartearen atxikimendua (adostasun politiko eta sozial batek hauspotua) uztarri berean lotuta doazen heinean biziberritu daitekeela hizkuntza ahuldu bat. Eta hirugarrenik, paradigmatikoa da erakusten duelako, hizkuntza biziberritze prozesuetako askotariko mugen artean muga sozialak direla prozesuen erritmoak guztiz baldintzatzen dituztenak, nahi izate hutsa ez delarik aski ahal izateko.

Laburtu beharrez hitz bitara errenditu beharko bagina euskararen hamarraldiotako bilakaera soziala adierazteko, hazkundea eta paradoxa hitzak erabiliko genituzke. Euskara inoiz izan ez duen hiztun kopurua eskuraturik iritsi da mende honen hasierara, eta inoiz bereak izan ez dituen hainbat esparru funtzional eta sozialetan bereganatu du tokia. Horra hazkundea; hona, baina, paradoxa, hazkunde prozesu hori ez baita berdin gertatu euskararen hiru lurralde nagusietan: Euskal Autonomia Erkidegoan, Nafarroan eta Iparraldean. Hiru lurraldeotan, hain zuzen ere, lehen aipaturiko hiru faktore horiek (legeria, hizkuntza politika, herritarren atxikimendua) oso errealitate desberdina dute. Horrek guztiorrek erakusten du posible dela hizkuntza bat biziberritu eta indartzea, utopia egingarria dela hori; baina, aldi berean erakusten du, hizkuntza-biziberritze prozesuen arrakasta edo porrota besteak beste aipatu berri ditugun hiru baldintza horien araberakoa izan ohi dela. Orobat, aurrerapauso sendoenak eman diren lurraldean, EAEn alegia, gertaturikoaren argitan bistan da errealitate soziala dela euskararen biziberritze prozesuaren abiaduran zuzenean eragiten duena, prozesu hori azkartzeko mugak oro har ez baitira legerian edo herri-aginteen jardunean atzeman, euskal gizartearen beraren baitan baizik.

Horregatik guztiagatik da euskararena, nik uste, adibide paradigmatikoa hizkuntzen biziberritze ereduen artean. Eta halaxe aitortua izaten ari da, gero eta gehiago, mundu zabaleko hizkuntza adituen artean.

1. Euskara ez dago hilzorian

Pozarren, beraz, euskarak izan duen gizarte-bilakaeraren gaineko gogoetaren atarian ukazio bat jar dezakegu: euskara ez dago hilzorian.

Ohikoak izan dira, gurean, euskararen hil-kanpaiak, eta ez beti asmorik onenez astinduak; ohituta gaude euskararen heriotzaren iragarpena entzutera; sentimendu eta ikuspegi ezberdinetatik, gainera, batzuek pozik eta beste batzuek triste iragarri baitute euskararen galera.

Euskararen historian ia beti presente egon da etsipenezko sentipena. Aspaldikoak dira euskararen atzerakadaren aldarrikapen kezkatsuak. XVIII. eta XIX. mendeetan, esaterako, Agustin Kardaberaz idazlea eta Humboldt hizkuntzalaria ditugu horren lekuko.

Egia da, bai, Hego Euskal Herriari dagokionez, XIX. mendean eta XX. mendeko lehen zazpi hamarkadetan gertaturiko gorabehera politiko eta sozial garrantzitsuenek (unean uneko salbuespenak salbuespen) euskararen ahulezia areagotu zutela etengabe. Erabakigarriak izan ziren horretan, besteak beste, autogobernuaren galera, Espainia estatu-nazio gisa finkatzea, estatuan hizkuntza “bakarra” zurkaitz gisa hartzea eta gainerakoak baztertzea, industrializazioarekin batera gertaturiko eraldaketa sozio-demografikoa, eta euskaldun eliteek euskararekiko izan zuten axolagabekeria.

Kontuak bestelakoak izan dira, ordea, azken ia hogeita hamar urteotan. Zorionez, gaur egun, euskararen bizi-indarraren adierazleak ez datoz bat hilzorian dauden hizkuntzenekin, ezta gutxiagorik ere. Esate baterako, munduan ezagutzen diren lege-babes gorenetakoa du euskarak Euskal Autonomia Erkidegoan –biztanleria gehien duen euskararen lurraldean–, nahiz eta arrunt apalagoa duen Nafarroan, eta hutsala gaurdaino Iparraldean. Halaber, euskararen ezagutzaren adierazleak arrunt hazi dira urteotan, eta erabilerarenak ere hazi dira, guztiok dakigunez. Orobat, estimu handitan dute herritarrek euskara. Nola ulertu, bestela, milaka guraso erdaldun elebakarrek euskarazko irakaskuntzaren aukera hautatu izana beren seme-alabentzako? Arazoak arazo, hilzorian dauden hizkuntzen egoerarekin ez du zerikusirik euskarak, oraindik ere indarberritzen jarraitu behar handia duen arren.

2009ko otsailean ezagutu genuen Unescok moldaturiko “Arriskuan dauden munduko hizkuntzen atlasa”. 1995 eta 2001ean ere eginak ditu Unescok helburu berarekin hizkuntza-atlasak. 2009ko atlasean jasotako balorazioa bilakaeraren perspektiban aztertu ahal izateko ezinbestekoa da aurrekoetan, 2001ekoan bereziki, jasotakoarekin alderatzea.

Bost maila edo kategoriatan sailkatzen ditu Unescok nolabaiteko “arriskuan” dauden hizkuntzak. Arrisku txikienekotik handienekorako hurrenkeran (batetik bostera) finkatuta daude aipatutako kategoriak. Hurrenkera horretako mailarik onenean –arrisku txikienean esan nahi dut- jarri dute euskara, lehenengo kategorian: “ahuldutzat edo zaurgarritzat” jotako seiehun eta zazpi hizkuntzetariko bat da euskara. “Azken hiru belaunalditan desagerturikoak” dira (200 hizkuntza) beste muturrean ageri direnak, bosgarren kategorian alegia. Tartean dira, laugarren kategorian zehatz esanda, “egoera kritikoan” daudenak (538); hirugarren kategorian, berriz, “arrisku larrian” daudenak (502), eta bigarrenean “arriskuan” daudenak (632).

Aitzitik, 2001eko atlasean, Espainiako partean “arriskuan” eta Frantziako aldean “arrisku larrian” kalifikatu zuten gure hizkuntza; 2009ko 2. eta 3. mailetan, hurrenez hurren. Beraz, Unescoko hizkuntzalariek egoera arrunt okerragoan ikusi zuten 2001ean euskara 2009an baino. Argi dago, horrenbestez, Unescoren ikerketaren ondorioa: hobera egin du euskarak.

Gainera, aurreko atlasean ez bezala, Unescok euskararen hiru lurraldeetako balorazio bakar eta bateratua egin zuen 2009koan, lurraldekako desberdintasunik egin gabe. Horrela, bada, bistan da Euskal Autonomia Erkidegoko hobekuntzari esker pasatu dela 2001ean “arriskuan” edo “arrisku larrian” egotetik 2009an “ahulezian” egotera oro har. Euskal Autonomia Erkidegoko hobekuntza jarraituak konpentsatu ditu Iparraldeko atzerakada etengabea eta Nafarroako aurrerakada motela, eta, zentzu berean, Nafarroako moteltasunak eta Iparraldeko atzerakadak utzi dute EAEko euskararen egoera oraindik ere Unescoren atlas horretan presente.

Euskararen egoera, bada, batzuk aitortzen dutena baino hobea eta askok nahiko luketena baino ahulagoa da. Hazkunde baten kronika izan arren euskararena, eta galtzeko arrisku bizian dauden milaka hizkuntzen talde kide ez izan arren, euskarak atzera egiteko arrisku nabarmen eta ukaezinak ditu. Euskara urrun dago berarentzat nahiko genukeen neurriko bizi-indarra izatetik. Horretara hurreratzen joateko, bidea etengabe eta gogotik urratzen saiatu beste erremediorik ez dago, etenaldirik gabeko hobekuntza iraunkorrak baino ez baitu areagotuko pixkanaka gure hizkuntzaren indar eta presentzia soziala.

2. Euskara biziberritzen ari da

Honenbestez, bada, ukazioaren ondotik, baieztapen batekin hasi nahi nuke idazlan honen bigarren atala: euskara biziberritzen ari da.

Azken hogeita hamar urteotako euskararen kronika, hazkunde baten kronika da, ezbairik gabe. Oro har, eta Iparraldean izan ezik, hazi eta indartu egin da euskararen presentzia gizartean, nabarmenki Euskal Autonomia Erkidegoan, eta motelago, oso apal, Nafarroan. Hori da ikerketa soziolinguistikoek erakusten dutena, bai Euskal Herriko IV. Inkesta Soziolinguistikoak, bai Euskal Autonomia Erkidegoko IV. Mapa Soziolinguistikoak, baita euskararen belaunaldi arteko transmisioari buruz egindako ikerketek ere.

Euskal Autonomia Erkidegoan euskarak izan duen hazkundea honako arrazoi hauengatik gertatu da: besteak beste, herritarren gogoa euskara hauspotzea izan delako, herri-aginteek autogobernua euskararen zerbitzura jarri dutelako, euskarak puntako babes ofiziala izan duelako, hizkuntza politika eraginkor bat garatu delako, gizarteko hainbat arlotan sorturiko elkarteek euskara bultzatu dutelako, eta, oso bereziki, oinarrizko kontsentsu politiko batetik abiatu ginelako, nahiz eta -paradoxikoa dirudien arren- ez dugun kontsentsu hori behar beste zaindu edo hedatu elebitasunak aurrera egin ahala. Faktore horiek ahulagoak izan diren lurraldean –Nafarroan–, askoz motelagoa izan da euskararen hazkundea; eta faktore horiek gehienak falta izan diren lurraldean –Iparraldean–, euskarak atzeranzko bidean jarraitu du, nahiz eta gazte elebidunen kopurua lehen aldiz oraintxe hasi den apurka bada ere gora egiten.

Euskarak ez du bere historian gaur egun adina hiztun eduki, eta inoiz bereak ez zituen esparru sozialak eta funtzionalak ditu bereganatuak gaur. Gutxi gorabehera zortziehun mila hiztun ditu, eta horietarik hirurehun mila dira euskara etxean ez baizik eta eskolan edo heldu aroan ikasi dutenak. EUSTATek argitaraturiko datuen arabera, EAEn gaur egun bi urte edo gehiagoko herritarren % 37,5ak daki ongi euskaraz; eta duela hogeita bost urte, %22k besterik ez. Orduan herritarren bi heren ziren euskaraz ezer ere ez zekiten elebakarrak; baina, gaur egun, erdia baino gutxiago dira, %45.

Hazkundea are azpimarragarriagoa dirudi gure gizartean gertatu diren aldaketa soziodemografikoei erreparatzen badiegu, honako bi gertakarioi zehazki: alde batetik, urte-tarte berean biztanleria zer edo zer jaitsi egin da (euskal gizartea gero eta zaharragoa da, jaiotza-tasa oso txikia du, eta, ondorioz, gazteen multzoak, gaur egun elebidun gehien biltzen dituenak alegia, gero eta pisu gutxiago du gizarte osoarekiko); eta, bestetik, azken sei urteetan seikoiztu egin dira gure artean bizilekua aurkitu duten etorkinak. Eta, halere, gogora dezagun: 1980ko hamarraldiaren hasierako urteetatik aurrera, %0,5 handitu da urtero euskararen ezagutza.

Hamabost urtetik beherako herritarrei erreparatzen badiegu, ikaragarria da hazkundea; izan ere, gaur egun %75a da euskaraz ongi dakiena eta %10era ez dira iristen elebidun ez direnak. Duela hogeita bost urte, ordea, %20 baino ez ziren euskaraz ongi moldatzen zirenak, eta %60 erdaldun elebakarrak.

Euskararen ezagutzaren hazkundea belaunaldi gazteenen artean eta eskolari esker gertatu da, batez ere. Ia hirurehun mila euskaldun berriren multzoa osatu izatea, gutxi gorabehera, bi herenetan hezkuntza sistemari eta heren batean helduen euskalduntze sareari zor zaie.

Gaur egun jada 16-24 urte bitarteko gazteen artean gutxiengoa dira erdaldun elebakarrak. Adin-tarte horretan, %57,5 elebidunak dira, eta beste %25 elebidun hartzaileak. Sakoneko aldaketa baten aitzinean gaude, populazioaren piramidea irauli egin da zeharo: belaunaldi zaharrenak ziren euskaldunenak joan zen mendeko 70ko hamarkadan, eta belaunaldi gazteenak dira euskaldunenak gaur egun. Baina aldaketa argitsu horrek baditu itzalguneak ere, eta berekin dakarzkigu beste erronka batzuk ere, besteak beste gaur egungo gazte elebidun gehienek, atzokoek ez bezala, bigarren hizkuntza baitute euskara (ondorioz, askok euskaraz gaztelaniaz baino gaitasun murritzagoa dute) eta, beste zenbait arrazoi ere tarteko, euskararen erabilera mugatuagoa baitute.

Uste izatekoa da, etorkizunean ibilbide bertsua urratuz gero, beste hogeita hamar urte barru, erdaldun elebakarrak gutxiengoa izango direla gure artean, eta salbuespen bitxia baino ez gazteen artean. Horrek sekulako garrantzia izango du euskararen etorkizunerako. Izan ere, elebidunak, 1981ean biztanleriaren gutxiengoa izatetik, 2031n gehiengo zabala izatera pasatuko baita gizartea. Esandakoaren argitan uste izatekoa da, euskal gizarteko eliteak elebidunak izango direla. Egoera berri hori gizarte berdinkideagoa eta kohesionatuagoa eraikitzeko lagungarri izango da, nahiz eta ikuskizun geratzen den horrek guztiorrek zenbaterainoko eragina izango duen euskararen erabileran. Eta hau ez da bigarren mailako kontua, lehen muturreko kezka baizik, euskararen bizi-indarrak arduratzen gaituenontzat.

Elebakartasunak gero eta toki gutxiago du euskal gizartean. Elebitasuna zabaltzeko joera gorantz doa etengabe. Baina elebitasuna ez da homogeneoa -euskal gizarteak dituen ezaugarriak izanda, eginahalak eginda ere, ezin bestela izan¬-: elebidun guztiak ez dira neurri berean elebidun. Elebitasunaren hazkundea fenomeno urbanoa da, batez ere. Garai bateko elebidun gehienak herri txikietan bizi ziren (baita orduan oraindik bazeuden euskal elebakarrak ere), euskal hiztunak nagusi ziren guneetan, eta adin guztietako elebidun gehienek euskara zuten lehen hizkuntza. Errotik aldatu da hori urte gutxian. Egungo elebidun gehienak hamar mila biztanletik gorako hiriguneetan eta hiriburuetan bizi dira, euskara erabiltzeko aukera gutxiago dituzten herrietan, eta, arestian esan bezala, hogeita hamabost urtez behetiko elebidun gehienek gaztelania dute lehen hizkuntza. Horrek guztiorrek zuzenean eta modu erabakigarrian eragiten du euskararen erabileran.

Beste hitzetan esanda: hazkundea behar du euskarak, masa kritikoa handitu beharrean da, baina hazkunde sozial orok saihetsezina du hazkunde-krisia. Euskararik gabe bizitzea nagusiki euskaraz bizitzea baino askoz errazagoa den gizarte batean, ezinezkoa da elebidun guztiak -euskaldun zaharrak bezala euskaldun berriak- neurri berean izatea elebidun eta denek euskara gaztelania bezainbeste edo gehiago menderatzea eta, gainera, naturaltasunez erabiltzea. Zirkunstantzia hauetan –ez dago besterik- urtea joan eta urtea etorri, hazi eta hazi, deskantsurik gabe hazten jardun, eta, gainera, primeran eta inolako urradurarik eta ahuleziarik gabe haztea, aukera irreala da, ezinezkoa erabat. Aurrerago jorratuko dugun euskararen erabileraren gakoetariko bat da hau, ez txikiena.

Bestalde, jakina da familia bidezko transmisio hutsaz ezin dela hizkuntza baten bizi-indarra gizartean areagotu, baina neurri berean da jakina, halaber, familian transmititzen ez den hizkuntza galbidean jarritako hizkuntza dela. Munduan barrena, ordea, prestigio sozialik ez duen hizkuntzari gibela eman ohi zaio familian, belaunez belaun gertatu beharreko transmisioa hautsiz. Hori ere gertatu izan da euskararen historian. Galerak izan ditu euskarak familian, etengabe gainera, hiru lurraldeetan. Euskal Autonomia Erkidegoan bertan ere halaxe gertatu da duela hamar urte arte. Alabaina, gaur egun, bi gurasoak elebidun direnean, erabat bermatua dago euskararen oinarrizko transmisioa EAEn, baita Nafarroan ere, baina oraindik galerek diraute Iparraldean. Euskaraz bikotekideetako batek baino ez dakienean, ordea, ez da gauza bera gertatzen: Euskal Autonomia Erkidegoan seme-alaben %86k euskara jasotzen dute etxean; baina %71k besterik ez Nafarroan; eta %45era ez dira iristen Iparraldean. Erratzeko beldurrik gabe esan dezakegu euskararen hiru lurraldeen arteko alde hauek lurralde bakoitzeko herritarren atxikimendu maila ezberdinen adierazle direla.

Hezkuntza-sistema da hiztunen gehikuntza gehien ahalbidetu duena. Joan den mendeko 80 hamarkada arte oro har erdalduna zen irakaskuntza, derrigorrezkoa nahiz unibertsitatekoa. Ikastolena zen salbuespen bakarra. Baina, ikastolei ondo merezitako merezimendu guztiak aitortuta ere, ezin dugu ahantzi ikastolak beren hedadurarik handienean ikasle guztien %12 eskolatzera iritsi zirela. Euskara hazkunde bidean jartzekotan, beraz, nahitaez hezkuntza sistema osora hedatu behar zen elebitasuna, eta horrexegatik aitortu beharreko zorra diegu kontu honetan ere urte zail haietan buruargitasunez jokatu zuten guztiei.

1982ko Euskararen Legearen eskutik, 1983az geroztik irakaskuntza elebiduna garatu da A, B eta D hizkuntza-ereduen arabera. Gurasoek hautatzen dute, eredu horien artean, seme-alabentzako gogokoen dutena. Hogeita bost urtean zehar pixkanaka baina etengabe beherantz eraman dute A eredua gurasoek; gorantz, berriz, batez ere D eredua eta, neurri apalagoan, B eredua. Euskaraz gaitasun altuagoa eskuratzeko baliagarriago edo lagungarriago diren irakastereduen aldeko hautua egin dute guraso gehienek. Nahikoa da ikustea, irakaskuntza ez-unibertsitarioa osorik hartuta, A eredua 1982-1983 ikasturtean %80 izatetik 2010-2011n %18raino jaitsi dela, eta D eredua %12 izatetik %58raino handitu dela garai berean.

Euskararen hazkundea ulertzeko giltzarri nagusietako bat, hain zuzen ere, hauxe da: irakastereduen sistema baliagarria izan dela, gurasoek gero eta proportzio altuagoan euskarazko irakaskuntza trinkoenaren alde egin dutela eta, jakina, irakasleek eta herri-aginteek aldaketa hau ahalbidetu dutela.

Unibertsitatean ere izan du isla euskararen hazkundeak. Unibertsitatea, beranduago hasita bada ere, hazkunde horren eragileetariko bat izan da, eta izaten ari da. Euskararentzat guztiz berria da unibertsitatearen eremua; euskarak irabazi duen esparru berrietako bat da. Urtez urte gehituz joan da unibertsitatean sartzeko hautaprobak euskaraz egitea aukeratu duten ikasleen kopurua. 1995-1996 ikasturtean, sarrerako hautaprobak euskaraz egin zituztenak %27,2 izan ziren, eta 2010ean, berriz, %57,1. Aurten, 2010-2011 ikasturtean, Euskal Herriko Unibertsitatean lehen aldiz matrikulatu diren ikasleen %44,6 lizentziatura edo gradu-ikasketak osorik euskaraz egiteko matrikulatu dira. Duela hamar urte, ordea, 2000-2001 ikasturtean alegia, %30,5 izan ziren lehen matrikula euskaraz egin zutenak. Irakasleei dagokienez, berriz, lanaldi osoko irakasle elebidunen kopurua %13 izatetik %40 izatera igo da hamar urteotan. Eta, unibertsitatearen arduradunek ezagutzera eman dutenez, gradu-ikasketetako derrigorrezko kreditu guztiak euskaraz hartu ahal izango dira 2012-2013 ikasturtean EHUn.

3. Erabileraren korapiloa

Nolanahi ere, erabilerak ematen digu hizkuntza baten bizi-indarraren berri zuzena. Euskara ez da salbuespen bat. Osasuntsu ibiliko bada, hiztunak behar ditu hizkuntzak, ez salbatzaileak. Hizkuntza bat erabilia izango bada, ezinbestekoa da neurri batean bederen “ezagutzea”, baina ez da nahikoa; gainera, ezagutzen den hizkuntza erabiltzeko aukerak behar dira, baina hori ere ez da nahikoa; erabiltzeko aukerak edukita ere, “erabili nahi” izan behar baita, eta erabiltzeko “aukera egin” (“aukera egin” diot, euskal hiztunak, gutxienez eta zorionez, elebidun baitira, ez elebakar).

Hizkuntzak, funtsean, komunikabideak dira. Ez bakarrik, jakina. Hizkuntzek komunikabide izatearen balioa besterik ez balute, ez litzateke batere gatazkatsua izango hizkuntzen kontua; baina gatazkatsua da, bistan denez. Komunikabide den neurrian bakarrik iraun dezake hizkuntzak, baina komunikabide soil baino askoz gehiago da. Hori bai, komunikabide izateari uzten badio bukatu dira gainerako balio guztiak. Alferrik dira hizkuntzarekiko maitasun suharrenak edo identitate-lotura estuenak komunikabide izateari utziz gero.

Garbi dago, beraz, hizkuntza bat, gurea nahiz inorena, batez ere gizarte baten mintzabidea dela. Beraz, hizkuntza bat baliagarria izango da, baldin eta elkarrekin mintzatzeko eta elkarri zernahi adierazteko balio badu. Ez dago hizkuntzarik berez baldarra edo motza denik; zernahitarako eta noranahiko trebe, hiztunak bihurtzen du, erabiltzaileak alegia. Erabilera da hizkuntzaren sasoibide nagusia. Norbanakoen komunikazio-premiak asetzeko balio duen eta erabiltzen den neurrian da tresna baliotsua hizkuntza. Eta halatan bakarrik, ez bestela, biziraun dezake.

Euskararen erabilerari gagozkiola, azkenaldi honetako ikerketen arabera, lau gertakari dira nire ustez nabarmendu beharrekoak: batetik, hamarkada hauetan euskararen ezagutza ez ezik erabilera ere handitu egin da; bestetik, gaur egun elebidun direnek ez dute duela hamabost urte elebidun zirenek baino gehiago erabiltzen euskara; hirugarrenik, erabileraren gehikuntza ez da neurri berekoa izan adin multzo eta eremu guztietan; eta, laugarrenik, ingurune soziolinguistikoak eta etxeko lehen hizkuntzak zuzenean eragiten dute elebidunen hizkuntza hautuan, hots, euskararen erabileran. Garbi esanda, beraz, erabilera ere hazi egin da, baina erabileraren hazkundea ezagutzaren gehikuntzari zor zaio, ez elebidunek lehen baino gehiago erabiltzeari; elebidunek, izan ere, kasu batzuetan gehiago eta beste batzuetan gutxiago erabiltzen dute, nahiz eta oro har erabilera-aukera gehiago izan eskura.

Erabileran eragiten duten faktoreen artean, hauek nabarmendu ohi dituzte adituek: hiztunaren hizkuntza gaitasun erlatiboa, hiztunaren eguneroko bizitzako harreman sareetako hizkuntza edo hizkuntzak, hiztunaren lehen hizkuntza edo hizkuntzak, hizkuntzen erabilera eremuak eta hizkuntzarekiko atxikimendua. Faktore horiek guztiak korapilo berean lotuta daude, batzuek eta besteek elkarri eragiten diote; baina, zerrenda horretan batetik bosterako sailkapena egin beharko balitz garrantziaren arabera, zalantzarik gabe azken aipatu dudana jarriko nuke buruan: hizkuntzarekiko atxikimendua, alegia.

Erabileraren gainean eskura ditugun azken datuei lotuko gatzaizkie segidan. Euskal Herri osoan, 16 urte edo gehiagoko biztanleen %25,1ek euskara erabiltzen du neurri batean edo bestean, eta %15,3 dira euskara erdara adina edo gehiago erabiltzen dutenak.

Euskal Autonomia Erkidegoan erabilera proportzio hauek altuagoak dira, %29,6 baitira euskara gutxi edo asko erabiltzen dutenak, eta %18,6 gaztelania adina edo gehiago baliatzen dutenak. Adin-talde guztietan oraindik ere guztiz nagusi da gaztelaniaren erabilera, baina etengabe doa beherantz gaztelania hutsean hitz egiten dutenen kopurua (%77,7 ziren 1991n, eta %70,4 2006an, hamasei urte edo gehiagokoen artean; gazteagoen artean are handiagoa da beherakada). Apurka bada ere, azken hamabost urteotan gora egin du erabilerak Euskal Autonomia Erkidegoan, gora adin talde guztietan, hirurogeita bost urtetik gorakoen artean izan ezik. Gehikuntzarik handiena, gazteen artean gertatu da: 16-24 tarteko gazteen %24k gaztelania adina edo gehiago erabiltzen dute euskara, 1991n %12 baino ez ziren bitartean. Bikoiztu egin da gazte horien artean erabilera. Zenbat eta gazteago orduan eta gehiago erabiltzen da euskara: hogeita bost urtetik beherakoen artean, etengabe doa beherantz gaztelaniaren erabilera eta gorantz euskara gaztelania baino gehiago hitz egiteko joera. Oro har, adin talde guztiak kontuan hartuta, 1991tik 2006ra bitartean, zazpi puntuz hazi da euskararen erabilera osoa (erabilera osoa da euskara “gaztelania beste”, “gaztelania baino gehiago” edo “gaztelania baino gutxiago” erabiltzen dutenen batura). Hori bai, alde handiak daude hiru lurraldeen artean.

Aipaturiko gehikuntza horretan, ordea, antzematen dira bi kontu errealitatea zorrotz ikusi nahi badugu kontuan hartu beharrekoak: batetik, batez ere eremu formaletan gertatu da erabileraren gehikuntza, nagusiki osasun zerbitzuetan, udal zerbitzuetan, lan munduan eta banketxeetan. Lagunekiko eta seme-alabekiko harremanetan ere gehikuntza gertatu da, baina askoz apalagoa. Etxeko erabilera mantendu baino ez da egin azken hamabost urteotan: % 21,4 dira etxean euskara gaztelania adina edo gehiago erabiltzen dutenak. Horrek bi gauza jartzen ditu agerian: bata, gaur ere oraindik etxean kalean baino gehiago erabiltzen dela gaztelania beste edo gehiago euskara (hori ez da txarra); eta bestea, etxeko erabileran ez dela hobekuntzarik izan azken hamabost urteotan, seme-alabekiko erabileran izan ezik. Horrek oso aintzakotzat hartu beharreko bigarren kontuaren aurrez arre jartzen gaitu, honakoaren aurrez aurre: erabileraren gehikuntza ezagutzaren gehikuntzari zor zaiola, gaurko elebidunek ez baitute atzokoek adina edo gehiago erabiltzen, gutxiago baizik kasu askotan eta adin-talde batzuetan.

Erabilera, beraz, esparru publikoan handitu da, herri-aginteen arauen eraginpeko esparruan; ez, ordea, esparrurik pribatuenean: etxeko salan eta sukaldean. Elebidun gehiago izateak, elebidun kopuruaren hazkundeak alegia, ez du konpentsatzen gaur egun elebidunek atzokoen aldean egiten duten euskararen erabilera apalagoa esparru ez formaletan. Nire ustean, alabaina, erabileraren korapiloa askatzeko giltzarrietako bat zera da: gaurko belaunaldi gazteek beren eguneroko bizitzan (eta batez ere esparru ez formalean: gaur lagunartean, bihar bikotekidearekin eta familian, etzi seme-alabekin…) egiten duten hautuan euskarak leku nahikoa eta sendoa izatea, beren ondokoei euskara etxetik beretik transmitituko dien hiztun masa kritikoa gero eta zabalagoa izan dadin.

Beste hitz batzuekin esanda, beraz, hauxe genuke datozen urteotarako helburu nagusietako bat: herritarron euskararekiko atxikimendua sendotzea. Euskal hiztunon artean euskara erabili nahi izatea sendotzea. Euskararekiko leialtasun praktikoa tinkotzea. Euskara hizkuntza akademiko eta formal huts izateari ataka jartzea, “euskara jalgi hadi plazara!” aldarriaren ondoan “euskara hator etxera eta lagunartera!” gauzatzea, euskararen erabilera eremu ez formaletan etengabe areagotzea alegia. Helburu handia, baina egingarria, gure ez beste inoren esku baitago.

4. Euskara biziberritzen jarraitzeko aurrean ditugun erronka nagusiak.

Laburtu beharrez esan dezagun besteak beste hiru dema nagusi ditugula euskara etorkizunez beteriko hizkuntza izatea nahi dugunok: hizkuntza hegemonien diskurtsoa eta paradigma gainditzea; euskal hiztunen erkidegoa trinkotzea; euskararen ezagutzan eta erabileran aurrera jarraitzea, hots, euskararen hazkunde soziala ahalbidetzea.

“Estatu bat = nazio bat eta hizkuntza bat” eta “nazio bat = hizkuntza bat” paradigmak gainditzeko garaia dugu. Elebakartasuna, komunikazio eta antolaketa sozialaren paradigma gisan, ez da onargarria; ez bakarrik erreala ez delako, baizik eta, gainera, ez delako hori herritar gehienen gogoa. Paradigma berria eleaniztasunaren kudeaketa demokratiko eta iraunkorrarena da, nire iritzian bederen.

Egitatez edo omisioz hizkuntza hegemonikoen ikuspegia sustatzen dutenek, onartu beharra dute elebakartasunaren ikuspegia zaharkitua dagoela, ez dela hori euskal gizarteak nahi duena eta, beraz, ez duela balio etorkizunean euskal gizarte kohesionatua eraikitzeko. Hortaz, onartu beharra dute euskarari leku “behar bestekoa” eta oparoa egitea dagokiela, ez inoren eta ezeren kaltean, bizikidetzaren mesedean baizik. Euskarak, normaltasunez garatuko bada, arnasgune funtzionalak eta geografikoak behar ditu, gehien erabilitako hizkuntza izango den eremuak behar ditu, eta hori ahalbidetzea dagokie gaur egungo hegemoniadunei. Ohartu behar dira gaur eta hemen, gaztelania eta euskararen arteko desorekaren ondorioz, euskararen hautua egiten dutenak direla beraiek aukeratutako hizkuntzan han eta hemen inolako trabarik gabe jarduteko zailtasunak –zenbaitetan ezintasunak- dituztenak, eta hori gainditu ezinezkoa dela gaztelaniaren hegemonia elebakarrean daudenek elebitasunerantz urratsik eman ezean.

Eta euskaltzaletasunaren aldetik, gainditu beharra dago hizkuntza ordezpenaren ikuspegia, alegia, ez dugula euskararen etorkizuna eraikiko gaztelania ordezten –are gutxiago baztertzen- saiatuz, baizik eta euskarari beste hizkuntzen artean lekua eginez (gaztelaniaren ondoan Hego Euskal Herrian, frantsesaren ondoan Ipar Euskal Herrian, ingelesaren ondoan han eta hemen), Mitxelenak esan zuen modura, “iraupena eta hazkuntza segurtatzeko behar adinako tokia” eginez. Bizikidetzaren interesekoa da euskara erdararekin “konpainia noblean” bizitzeko lekua eraikitzea, bai noski; baina lehenik eta behin euskararen beraren interesekoa dela uste dut nik. Onartu behar dela uste dut, batzuentzat euskara eta beste batzuentzat gaztelania izatea lehen hizkuntza edo hizkuntza nagusia, bakoitzak gauza batzuetarako hizkuntza bat eta beste batzuetarako bestea erabiltzea, solaskide batzuekin batez ere hizkuntza batean eta beste batzuekin bestean jardutea, zonaldez zonalde aldeak egotea.

Ez dakit datorren mendean zein izango den hemengo bi hizkuntzen arteko erlazioa euskal gizartean, zein izango den eleaniztasunaren isla gure gizartean, baina datozen 50 urteei begira, fikzio legez planteatuta ere fikziozkoegia iruditzen zait –beraz erakarmenik eta interesik gabeko proposamen absurdoa- uste izatea hemengo eremu publikoko hizkuntza komun bakarra euskara izan litekeela. Berdinkidetasunaren eta askatasunaren kontrakoa, bizikidetzarako kaltegarria eta, beraz, onartezina iruditzen zait hizkuntza hegemonikoa –gaztelania- eremu publikoko hizkuntza komun ia bakar eta obligaziozkotzat proposatzen duen tesia, baina, orobat, 50 urte barru EAE eta Euskal Herri osoko bazter guztietako eremu publikoko hizkuntza komun ia bakarra euskara izateko proposamenarekiko ere ezinago urrun ikusten ditut nire pentsaera eta errealitatea bera. Bizkaia eta Arabako herritar gehienek gaur egun ez dakite tutik ere euskaraz, eta EAEko herritarren %70ek gaztelania bakarrik erabiltzen du. Hori horrela bada, euskara ere hizkuntza komuna bai, jakina, baina ameskeria hutsa ez ote da euskara eremu publikoko hizkuntza komun bakarraren proposamena? Eta, gainera, onargarria al da bizikidetzaren ikuspegitik? Zergatik egin behar dio inork uko etorkizunean ere gaztelaniari? Euskaraz bizi nahi duenak gaur ez bezala inolako traba eta gainkargarik gabe, normaltasun osoz, aukera hori balia dezan, uko egin behar al zaio gaztelaniari? Oso ibilbide laburra izango luke euskarak hori balitz –ez dut uste inondik ere hala denik- euskararen erabilera eremu publikoan bermatzeko eta areagotzeko baldintza.

Honenbestez, guztiz gainditu eta baztertzekoak dira, bai batzuen “en castellano y punto, que todos entendemos” bezalakoak, bai besteren “euskaraz eta kito, ikas dezatela” bezalakoak. Aitzitik, joera hegemoniazaleak nahiz hegemoniaren egarri diren joera erresistentzialistak alde batera utzirik eta hizkuntzen arteko liskar giroak erabat gaindituz, gure gizarteak etorkizunean halabeharrez izango duen zutoin nagusietako bat hizkuntzen arteko elkarbizitza delakoan heldu behar zaio dema honi. Horretarako ezinbestekoa da ohartzea euskararen etorkizuna gure ez beste inoren esku dagoela. Euskal herritar guztiok –elebidunok nahiz elebakarrok- gure buruari galdetu behar genioke: zer egin dezaket nik euskararen alde? Hizkuntzen arteko elkarbizitzak denok behar baikaitu: elebakarrak gehiago inplikatu behar dira hizkuntza elkarbizitzan (euskal munduetara gehiago hurbilduz, euskara neurri batean edo bestean ikasiz, erabiltzeko aukerak zabalduz…); eta elebidunok ekarpenik bikainena eta mobilizaziorik eraginkorrena zor diogu euskarari: euskal hiztunago, euskara-erabiltzaileago bihurtzea; hizkuntzari dagokionez euskaldun izatearen eta euskaldun jokatzearen artean leize-zulorik ez uztea dagokigu.

Hizkuntza politika eraginkorra eta euskararen sustatzailea egiteak legitimitate politikoa, etikoa eta soziala ditu. Legitimitate politikoa du herritarren ordezkaritza nagusi baten adostasunaz landutako legerian eta araubidean oinarritua dagoelako; erabat legitimoa da euskararen erabilera herri-aginteek egiazki sustatzea eta gizarte elebiduna eraikitzeko bidean gehiegikeriarik gabe baina etenik gabe aurrera egitea, herritar guztiei euskara eta gaztelania ezagutu eta erabiltzeko eskubidea balia dezaten babesa emanez. Legitimitate etikoa du ezinezkoa delako hizkuntzen eta, beraz, herritarren berdinkidetasuna lortu aukera berdintasuna bermatu gabe, hau da, egun dugun hizkuntza desoreka gainditu gabe eta, beraz, hartarako ezinbestekoak diren politika konpentsatorioak aplikatu gabe. “Ez inposatu, ez eragotzi” printzipioak berma dezake hizkuntza aukeratzeko askatasuna. Kontua horixe baita: gaztelaniaren aukera eta euskararena biak errespetatzea, eta, beraz, elebakarren hizkuntza eskubideak elebidunen eskubideen gainetik ez jartzea, hots, elebakarrek praktikan ez eragoztea elebidunen hizkuntz hautua. Eta legitimitate soziala du, arestian esan dugun legez euskal gizarteak behin eta berriz berretsi duelako elebidun izan nahi duela.

Alde honetatik begiratuta, oso arriskugarria ikusten dut euskararen sustapenerako hizkuntza politika positiboa inposizioarekin lotzeko batzuek darabilten diskurtso politikoa. Oraindik orain, herri agintari batzuek aldarrikatu dute iragan urteetan euskararen inposizioa gertatu dela administrazioan, adibidez, hizkuntza eskakizunen sistema dagoelako. Osakidetzako zerbitzuei buruz ari zirela kontuan hartuta, agian gogorarazi beharko genieke erakunde horretan ez dela % 16ra iristen hizkuntza eskakizuna derrigorrezko izaeraz duten lanpostuen kopurua; halaber, herri agintari horiei gogorarazi beharko genieke onenean ere paradoxikoa dela halako inposizio mamurik plazaratzea, non eta ez epaile edo fiskal izateko, zinegotzi edo alkate izateko, legebiltzarkide edo diputatu nagusi izateko, sailburu izateko ez Legebiltzarreko presidente izateko ez lehendakari izateko derrigorrezkoa ez denean euskaraz jakitea. Hizkuntza politikan, politika publikoaren edozein alorretan bezala, bada zer zuzendua, zer hobetua. Ez zaie kritikari eta autokritikari beldurrik izan behar. Ausardia behar da gehiegikeriarik baldin bada zuzentzeko, eta gauza bera gutxiegitasunik baldin bada halakoak zuzentzeko ere. Alabaina, horretarako eztabaida eta elkarrizketa zintzoa bultzatu behar lukete herri aginteek, saihestuz neoliberalismorik zurrun eta gogorrenaren haritik erregulazioa inposizioarekin eta esku-hartze ez legitimoarekin lotzen duten diskurtsoak, gizarte demokratikoan ezin baitira sinonimotzat jo erregulazioa eta inposizioa, ez hizkuntza politikan ez berdinkidetasuna sustatzeko beste politika sozialetan. Interes orokorra, berdinkidetasuna eta kohesio soziala bermatzeko eta babesteko arauak ematea dagokie herri-aginteei, ahulenaren aldeko politikei bidea irekiz, baita hizkuntza kontuetan ere.

Itzul nadin erabilerari lotutako kontuetara. Erabileran ere aurrera egiten ari da euskara, baina ez ezagutzaren erritmo berean. “Horrek esan nahi du hizkuntza politika hori gaztelaniaren morroi dela eta ez duela balio euskara indartzeko”, diote mutur batetik; “horrek erakusten du herritarrek ez dutela horrenbeste euskara nahi, hizkuntza politika nazionalisten luxu bat eta inposizio bat dela, dirua alferrik gastatzea”, diote beste muturretik. Paradoxikoa ez bada, gero! Dirudienez biek uste dute torlojuak egitea bezain automatikoa dela herritarren hizkuntz jokabidean eragitea, eta biek ahazten dute normala dela –ez gogoko duguna, bai ordea ahal den eta ohikoa den fenomeno bakarra- ezagutzaren neurri berean ez gehitzea erabilera. Adibidez, euskara eskolan ikasi duten haurrek (ezagutzaren estatistika gizentzen duten horiek) nekez erabiliko dute euskara gaztelania baino ez dakiten gurasoekin (erabileraren estatistika ezin gizendu). Normala izateak ez gaitu, ordea, lasaitu eta arazo edo muga horri bizkarra erakustera eraman behar; hori baita, ezbairik gabe, arduratu behar gaituen fenomenoetariko bat, ez txikiena. Euskara biziberritzeko prozesuak dituen muga sozial estrukturalen artean erabilerari dagozkionak daude. Eta horien artean bada bat, maiz asko oharkabean izaten duguna baina gaurko Euskal Herrian berebiziko garrantzia duena erabilerari begira: hiztunaren ezagutza maila.

Esana dugu gaurko elebidunen artean asko direla euskaldun berriak edo euskara bigarren hizkuntza (L2) dutenak, batez ere gazteen artean. 16-24 urte bitarteko elebidunen %56k L2 dute euskara, beren burua erdal elebidun definitzen dute. Adin tarte horretan %21,6 bakarrik da bere burua euskal elebiduntzat jotzen duena. Horrek esan nahi du, oro har, hobeto moldatzen direla gaztelaniaz euskaraz baino. Bestalde, ezagutza mailak eta hizkuntzarekiko loturak (afektiboa…) erabilera ez formaletan, eta bereziki etxean, eragin nabarmena du: euskaldun zaharren %86k etxean nagusiki erabiltzen dute euskara; euskaldun berrien %89k, ostera, gaztelania erabiltzen du. Gune soziolinguistikoaren arabera ere alde nabarmenak daude, ezagutzari lotuak, euskararen erabileran: 1. eta 2. gune soziolinguistikoetan, elebidunetan gehiengo zabalak gaztelania erabili ohi du euskara baino gehiago bere eguneroko bizitzan; 3. gunean hasten dira nagusi izaten (%57tik aurrera) euskara gaztelania baino gehiago erabili ohi dutenak.

Erabileran eragiten duten faktore horien muga estrukturalak kontuan hartuz, beraz, hizkuntza politika eraginkorra egiten jarraitu beharra dago, euskararen erabilera arian-arian esparru informaletan ere indar dadin. Horretarako, beste hainbat gauzaren artean, nahitaezkoa da herri aginteek elebitasunaren aldeko sentsibilizazio lana etengabea egitea (herritarren borondatearen neurrian baina konplexurik eta aitzakiarik gabe), euskara erakargarritasunarekin uztartuz eta aberastasun pertsonala, kulturala eta soziala darizkion komunikabidea eta ondarea dela azpimarratuz.

Ildo horretan sakonduz, giltzarria da euskarentzako arnasguneak zabaltzen jarraitzea eta euskal hiztunon erkidegoa sendotzen eta trinkotzen jarraitzea. Izan ere, erabakigarria da, esaterako, euskararen bizi-indarra trinkotzeko ahaleginean aurreratu daitekeena, etxetik euskal hiztun direnek euskara esparru guztietan, eta bereziki ez-formaletan, ohikotasunez gero eta gehiago erabiltzen badute, horrela bakarrik izango baitira euskara adierazkortasunez, bizitasunez eta naturaltasunez erabiltzen duten hiztunak. Orobat, guztiz erabakigarria da euskaldun berriek hizkuntzari eman diezaioketen bizi-indarra, eskolan nahiz unibertsitatean edo zerbitzu publikoetan ez ezik familian eta lagunartean euskara erabiliz. Giltzarria izango da, hain zuzen ere, guraso euskaldun berriek euskara (edo euskara ere) beren seme-alaben etxeko hizkuntza izatea lortzea, 15-20 urte barru euskara era natural, bizi eta adierazkorragoan erabil dezaketen hiztunen masa kritikoa eta erkidegoa arrunt biderkatuko bailitzateke.

Hizkuntzen elkarbizitzarantz eta orekarantz urratzen ari garen bidea zabaltzeko eta sendotzeko, hazi beharra dugu ezagutzan. Gizarte elebiduna eraikitzeko herritar elebidunak behar ditugu, jakina. Baina alferrikakoa dugu, euskararen bizi-indarra areagotzearen ikuspegitik, euskaraz dakitenen kopurua haztea, benetan hiztun direnen erkidegoa sendotzen eta trinkotzen ez badugu, hiztunen euskararekiko lotura naturala sendotzen ez badugu.

Eta horren ondoan, aipamen bat behar-beharrezkoa dugun elebitasun pasiboaren gainean. EAEko 30-55 adin tarteko herritarren %42 erdaldun elebakarra da. Ameskeria hutsa da uste izatea horiek, edo horien parte handi bat, euskaraz han eta hemen normaltasunez jarduteko neurrian euskaldunduko direla. Hori ameskeria den bezala litzateke, ordea, utzikeria galanta horiek guztiak erdaldun elebakar izatera kondenatzea. Gutxienez euskaraz ulertzera irits daitezen estrategiak bultzatzearekin denek lukete zer irabazi: beraiek bezala euskaraz bizi nahi duten herritarrek.

5. Adostasuna, hizkuntzaren etorkizuna herritarren esku baitago

Gaur-biharretan gogoan eduki beharko genituzkeen aldagai batzuk dakartzat amaierara, nagusiki Euskal Autonomia Erkidegoari dagozkionak hiru, Iparraldeari eta Nafarroari dagokiena bestea.

Lehena: adostasun sozial eta politiko zabala. Hona ekarri gaituen bidearen abiaburuan, funtsezkoa izan zen joan den mendeko 80 hamarkadan euskararen inguruan eratu zen adostasun politiko zabala. 1982. urtean, Eusko Legebiltzarrean ordezkaritza nagusia zuten talde abertzale eta ez abertzale gehienen adostasunez onartu zen 10/1982 Oinarrizko Legea, euskararen erabilpena “arautzen” duena. Lege hark euskara babesteari begira hainbat obligazio ezarri zizkien herri-aginteei, eta euskara erabiltzeari begira hainbat eskubide aitortu herritarrei. Hura izan zen oinarria, oinarri ezin sendoagoa, printzipio demokratikoetan zurkaiztua zegoelako eta adostasun politikoak babestua zegoelako. Adostasun hartatik kanpora geratu ziren PP eta HB. Adostasun hari pitzadurarik eta murrizketarik gabe eutsi beharko litzaioke, eta areagotu, adostasun hura zabaltzea eta sendotzea baita erronka berriei erantzuteko ezinbestez behar dena. Gainera, pentsa liteke adostasun politikoa sendotzeak adostasun soziala areagotzeko balioko lukeela.

Adostasunak solaskideen ikuspuntuei ere lekua egitea eskatzen du. Adostasun puntuak beti izan ohi dira batzuek nahiko luketena baino gehiago eta bestetzuek nahiko luketena baino gutxiago. Kontua da nahitaezkoa dela hori bizikidetzarako, eta askotarikoen arteko adostasun sendorik gabe jai duela euskarak.

Bigarrena: hizkuntza-politika eraginkorra, zilegia eta sustatzailea. Oinarrizko legearen itzalean araubide juridiko zehatza eta euskara sustatzeko politika zabala ezarri ziren abian, hezkuntzaren alorrean, hedabideetan, administrazioan, zerbitzu publikoetan, aisialdian, lan munduan eta abarretan bi hizkuntza ofizialetan ahulenari –euskarari- behar zuen tokia eta eginkizuna ematearren. Horretan behar da jarraitu, geldialdirik eta atzerapausorik gabe. Arazo berriei irtenbide berriak aurkituz, eraginkortasunez beti, eta ahantzi gabe zein den gainditu beharreko desoreka (euskarak gaztelaniarekiko duena), zein den anomalia (gizartearen zati bat elebakarra izatea), eta hori guztia baretasunez, soseguz eta inoren aurkako gehiegikeriarik gabe egin behar dela, baina erabat ezinezkoa dela deserosotasunik gabe egitea.

Hirugarrena: aurrekoarekin loturik, gizartearen eta herritarren borondatea. Aro demokratikoan daramatzagun hiru hamarkada hauetan, euskal gizarteak eta herritarrek –erakunde, elkarte eta abarretan antolatutako eragile sozialek eta norbanakoek- behin eta berriz berretsi eta sendotu dute euskararekiko estimua eta nahia. Euskal gizarteak elebitasunaren aldeko apustu garbia egin du eta euskara biziberritzeko ahalegin sozio-politikoa babestu eta eragin du.

Laugarrena: Iparraldeko eta Nafarroako herri-aginteen jarrera aldatzea komenigarria ez ezik, beharrezkoa da. Iparraldean azken urteetan herri-aginteek ekin diote, apalki bada ere, EEPren eskutik hizkuntza politika egiteari. Nolanahi ere, lege-babesa beharrezkoa da. Nafarroan bada neurri bateko lege-babesa, oso eztabaidatua eta mugatua, baina, kontuak kontu, lege-araudi horrekin berarekin egin ahalko litzateke beste hizkuntza politika sustatzaileago bat, nafarren borondatea behartu gabe, baizik eta nafarren borondatearekin bat letorkeena eta bizikidetzarako positiboa izango litzatekeena.

Ondorioa bistan da, nire irudiko: herri-aginteek jarraitu behar dute euskararen ezagutza bermatzeko neurriak hartzen eta euskararen erabilerarako aukera errealak sendotzen eta zabaltzen. Ezinbestekoak dira herri-aginteen hizkuntza politika eraginkorra eta legezko babesa. Baina, kontuz! Azken hitza, eta azken-aurrekoa ere, herritarrak dauka: hizkuntzaren erabilerari eta, beraz, sasoiari begira, herritarraren hizkuntzarekiko atxikimendu librea eta hiztunaren leialtasuna dira, ororen gainetik faktore erabakigarrienak, elikatu bai, baina arautu, inola ere arautu ezin litezkeen faktoreak, hain zuzen ere.

Partida honetan, euskararekiko atxikimendua indartzea da hizkuntza pluraltasunaren balioan sinesten dugunoi bete-betean dagokigun jokaldia. Eta herritarren atxikimendua diogunean, herritar guztiena aipatu nahi dugu: elebidunena ez ezik baita gaur elebakar direnena ere, hauen erantzukizuna ere bada-eta, euskararen eta elkarbizitzaren dema. Partida honetan, azken batean, hizkuntzen elkarbizitza dagoelako jokoan, hau da, elkarbizitza sozialaren zati handi bat, eta elkarbizitza horretan denok gara partaide, elebidunak bezala elebakarrak.

Patxi Baztarrika

Euskararen Aholku Batzordeko kidea eta Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuorde izandakoa (2005-2009)