Patxi Baztarrika

Baionan izan nintzen ostiralean, ‘Errugbia Hiztegia’ren aurkezpena egiten. Giro ezin atseginagoan egin ere, Baionako alkate Jean-René Etchegaray jaunarekin; Christian Devèze eta François Salagoïty, Aviron Bayonnais taldeko bi presidenteekin; eta Iñaki Laskurain, Errugbiko Euskal Federazioko presidentearekin batera. Ekitaldian azpimarratu nuenez, bizirik dauden hizkuntzak etengabe aldatzen dira, aldatzen ez direnak erabiltzen ez direnak baitira, hizkuntza hilak. Baina euskara hizkuntza bizia eta modernoa da, edozertaz aritzeko erabiltzen dugun hizkuntza, kirola egiteko edo unibertsitatean klaseak emateko eta ikertzeko. Edozertarako. Hizkuntza bizia, eta hain zuzen ere hizkuntza bizia delako ezinbestekoa da etengabe eguneratzea eta modernizatzea.

Horretarako, behar-beharrezkoak dira hiztegi terminologikoak. 2001. urtetik, Eusko Jaurlaritzak Terminologia-lan plangintza abian jarri zuenetik, baditugu 52 hiztegi terminologiko. Horietatik, 40 argitaratu dira liburu formatuan; gainerakoak, argitaratzeko fasean daude. Nolanahi ere, denak edonorentzat eskuragarri daude ‘Euskalterm’ Terminologia Banku Publikoan. Hor daude termino berezituak, euskaraz, eta beste hizkuntzetako baliokideak (gaztelania, frantsesa eta ingelesa).

Eta orain, hiztegi terminologiko horien artean, badugu ‘Errugbia Hiztegia’ ere, pdf formatuan Eusko Jaurlaritzaren Euskara webgunean, ‘Hiztegiak’ atalean, eskuragarri dagoena. Baina liburu gisa paperean ere kaleratu da, Terminologia Batzordeak onartua. Hiztegi honek balioko du errugbiko profesionalek, errugbia praktikatzen duten gazteek, entrenatzaileek, jokalariek, kazetariek, zaleek… erabiltzen baldin badute. Horregatik ezagutzera eman behar da. Aurkezpen hau Baionan egin izana ez da kasualitatea, errugbia baita Iparraldeko kirol errege/erregina. Horregatik, nekez aurki liteke euskaldunon artean Iparraldea baino leku egokiagorik hiztegi hau aurkezteko.

Iparraldean, azken bizpahiru hamarraldietan, euskarak galera izan du. Baina azken urteetan galera ez baizik eta irabaziak hasi dira gertatzen gazteenen artean. Etorkizunari begira, argia piztu da. 16-24 urte artekoetan, 1996an %11,3k besterik ez ziren elebidunak, euskaldunak. 2011an %17,6 dira elebidun. Hau da, 15 urtetan sei puntuko igoera gertatu da. Zalantzarik gabe, oso datu esanguratsuak dira. Eta BAMera (Baiona, Angelu, Miarritze) bagoaz, bilakaera oso positiboa ikusiko dugu. 1996an %0,6 ziren elebidun 16-24 urtekoetan. 15 urte beranduago zortzi puntu gehiago. Gazteen artean, beraz, beherantz zihoan euskara hasi da goranzko bidea egiten, emeki-emeki bada ere. Horrek esan nahi du, errugbia praktikatzen dutenen artean ere gero eta gehiago direla euskaldunak. Euskara ez da guk dugun hizkuntza bakarra. Gureak ditugu frantsesa eta gaztelania ere. Baina euskara dugu asko eta askoren arteko zubia, batzen gaituena, Baiona, Miarritze, Donostia, Bilbo, Gasteiz eta Iruñekoak batzen gaituena. Hala, oraindik aurrera, errugbian ere hurbilago egongo gara elkarrengandik.

Ezkerretik hasita: Iñaki Laskurain (Errugbiko Euskal Federazioko presidentea), Javier Clua (La Plata-ko Euskal Etxekoa, Aviron-ekin lankidetzan diharduena), Patxi Baztarrika, Jean-René Etchegaray (Baionako auzapeza), Christian Devèze (Aviron Bayonnais-en presidenteetako bat), Chapotin jauna (Banque Populaire, Aviron-en babesle berriaren izenean) eta François Salagoïty (Aviron Bayonnais-en beste presidentea).

Biharamunean Sud Ouest egunkariak ekitaldiaren berri eman zuen.

Joan zen ostegunean, martxoaren 10ean, Eskoriatzan Mondragon Unibertsitateak antolaturiko ekitaldian Euskal Herriko bost hiriburutako alkateak bildu ziren: Bilbokoa (Juan María Aburto), Donostiakoa (Eneko Goia), Gasteizkoa (Gorka Urtaran), Iruñekoa (Joseba Asiron) eta Maulekoa (Mixel Etxebest), hain zuzen ere. Bostak euskaraz jardun ziren, gainera. Guztiak —euskaldun zahar eta euskaldun berri— euskara ederrean aritu ziren, suelto-suelto, jariakortasunez: hitz egiterakoan erabiltzen diren euskara guztiak baitira eder eta aberats; eta euskararik txarrena egiten ez dena baita. Zuzenean entzuteko zoria izan nuen, hantxe izan bainintzen Jokin Azkuerekin batera.

Mezu asko eta esanguratsuak dituen argazkia da bosteko honek osatutakoa. Nik bat azpimarratuko dut, zuzen-zuzenean euskarari lotua: oraindik denbora asko ez dela non zegoen euskara eta non dago gaur! Euskarak azken hamarraldiotan egin duen aurrerakadaren irudia da alkateen Eskoriatzako argazkia: nork imajina zezakeen hiriburuetako alkateak euskaldunak eta euskaltzale ‘arituak’ izango genituela? Nork imajina zezakeen hiriburuetako alkateak euskararen erabilerarekin konprometitutako ‘praktikanteak’ izango genituela? Herritarrentzat erreferente eta eredu diren eta milaka herritarrek beren hiria kudeatzeko aukeratu dituzten pertsonok euskara darabilte beren eguneroko mintza-jardunean, lanean ere. Bistan da, euskara, bere bide luzean, apal-apal baina gelditu gabe aurrera doala.

Bost alkateak, Mondragón Unibertsitateak Eskoriatzan antolatutako ekitaldian. Ezkerretik hasita: Bilbokoa, Iruñekoa, Maulekoa, Donostiakoa eta Gasteizkoa.

Aurreko ostegunean, otsailaren 25ean, ‘Espainiaren hizkuntza aniztasunaren onarpenaren eta garapenaren aldeko Agiria’ aurkeztu zen Madrilen, eta hori lantzeko prozesuan hartu dut parte beste hainbat pertsonarekin batera. Sinatzaileen artean —aurkezpena egiterakoan, Estatuko erkidego gehien-gehienetako 250 bat lagun inguru— nabarmentzekoak dira idazleak, unibertsitateko irakasleak, komunikatzaileak, akademikoak, kazetariak, filologoak, soziolinguistak eta politikoak. Euskararen lurraldeetako hogeita hamar bat sinatzaileen hasierako zerrenda osoa testu honen amaieran dago. Estatuko beste leku batzuetako sinatzaileen artean, besteak beste, Carme Riera, Manuel Rivas, Henrique Monteagudo, Xesús Alonso Montero, Fran Caamaño, Ramón Maiz, Joaquim Coll, Fernando Ramallo, Ángel López, María Luisa Calero, Josefa Dorta, Miguel Casas eta Ricart Morant aipa daitezke.

Dokumentu hau pertsona talde zabal eta anitz baten lanaren ondorioa da, Madrilen (2014ko azaroa), Bartzelonan (2015eko apirila) eta Valentzian (2015eko azaroa) egindako ‘Espainiako Eleaniztasunaren aldeko Diziplinarteko Mintegia’ren hiru bilkuretan osatutakoa. Mintegi horren bileretan eta lanetan parte hartzeko zortea izan dut.

Berezko garrantzi handia du Estatu espainiarraren eleaniztasunaren garapenaren aldeko hamar ataleko Agiri hau hizkuntza komunitate batetik bere hizkuntzaren defentsan sortu beharrean Estatu mailan abiatu izanak, hizkuntzen legezko onarpenari dagokionean erkidego ezberdinetako pertsona anitzek bultzatuta, elebidunek zein elebakardunek. Horrek agerian uzten du Estatuaren eleaniztasunari dagokiona Estatu osoaren kontua dela, batik bat Estatu espainiarreko hiritargoaren ia erdia gazteleraz gain beste hizkuntza bat duen erkidegoetan bizi dela aintzat hartuta, aipatutako Agiriak bere sarreran bertan adierazten duen legez.

Agiri garrantzitsu honen aurkezpena Kazetari Europarren Elkartearen egoitzan egin zen, aipatutako Mintegiaren zuzendari diren Fernando R. Lafuente eta Carles Martí Jufresaren eskutik. Carles Martí-k esan zuenez, «ez dago muga administratiboak hizkuntza zehatz bat hitz egiten den lurraldearekin bat datozen lekurik, eta horretan Espainia ez da salbuespena». Fernando R. Lafuentek, bere aldetik, José Ortega y Gasset gogora ekarrita, «bazter utzitako egia orok bere mendekua prestatzen» duela esan zuen, «Estatu espainiarreko lurraldean mintzatzen diren hizkuntza ezberdinen ondoriozko» kultur aberastasuna bazter utzi delakoan. Fernando R. Lafuentek hizkuntzen kultur balioa nabarmendu zuen eta, ondorioz, eleaniztasunarena. Carles Martí-k beharrezkotzat jo zuen Mintegiak ‘lobby’ lanak egin ditzan, eleaniztasuna babesteko eta sustatzeko.

Martí eta R. Lafuenteren hitzaldien ostean, Estatuan legez aintzat hartutako zazpi hizkuntzetan irakurri zen Agiria. Gazteleraz Javier Aroca andaluziarrak egin zuen, Zuzenbidean eta Antropologian lizentziatuak; katalunieraz/valentzieraz, Verónica Cantó akademiko eta Acadèmia Valenciana de la Llengua-ko idazkariak; galizieraz, Marisol López filologoak; euskaraz, Juan Ignacio Pérez Iglesias EHUko irakasle eta errektore ohiak eta Felipe Juaristi idazleak; asturieraz/leoneraz, Xuan Bello idazle eta kazetariak; aragoeraz, Francho Beltrán aragoeraz eta gazteleraz diharduen idazleak; eta araneraz/okzitanieraz, Paquita Sanvicén filologoak. Gainera, Euskaditik bertaratu ginen Lorea Bilbao (Bizkaiko Foru Aldundiko Euskara eta Kultura Diputatua), Joseba Erkizia (HABEren zuzendari nagusia) eta ni neu, Mintegiko kide legez.

Agiria zazpi hizkuntzatan irakurtzea hizkuntza aniztasuna nabarmentzeko modua izan zen. Iragan 2015eko abenduaren 3an, Donostiako Tabakalera Kultura Garaikidearen Nazioarteko Zentroan Euskadiko lehendakariaren ekimenezko Euskararen Nazioarteko Egunaren ekitaldi instituzionalean, Aragoa, Asturias, Katalunia, Galizia, Balear Uharteak eta Nafarroako hizkuntza politiketako arduradunak euren erkidegoetako hizkuntzetan aritu ziren, hain justu Estatuko hizkuntza aniztasuna begi-bistako (entzungarri) egiteko.

Madrilen egindako Agiriaren aurkezpen ekitaldira itzulita, horren irakurketa eleanitzaren ostean kazetariek galderak egiteko aukera izan zuten, eta partehartzaileek horiei erantzutekoa, Estatuko hizkuntzen gaiaren inguruko gure ikuspuntu ezberdinen ekarpena egin eta Agirian bertan jorratzen ditugun interpretazio ezberdinez jardutekoa. Nire aldetik, eleaniztasunak berezkoa duen kultur aberastasunaz gaindi, Estatuan hizkuntzen gaiak duen maila politikoa azpimarratu nahi izan nuen, eta baita gazteleraren estatusak eta erabilpenek ‘beste’ hizkuntzekin duten harremana ere. Maila politiko hori nabarmena da, elkarbizitzari eta ezberdintasunarekiko begiruneari eragiten dion auzia delako. Horrela, 1978ko Konstituzioa eta ondorengo Autonomia Estatutuak gazteleraz aparteko Estatuko hizkuntzei dagokienez mugarri izan zirela gogorarazi nuen, nahiz eta «37 urteko ibilbide instituzionalaren ondoren, Estatuaren erakunde exekutiboek, legegileek eta judizialek ez duten eleaniztasuna propio egiten». Beraz, nire iritziz, oraindik gainditu gabeko ikasgaia da Estatuak modu eraginkorrean bere izaera eleaniztuna onartu eta hortik ondorio guztiekin jotzea. Zera gogoratu nahi izan nuen, «beste hizkuntzen berrindartzea dagokien erkidego autonomoetako botere publikoen eta eragile sozialen —eta, noski, herritarren— ahalegin iraunkorrari esker gauzatu» dela, «Estatuaren partehartzerik gabe eta, zenbaitzutan, bere oztopoak gainditu behar izanda». Hizkuntzen kontua autonomiei bakarrik dagokiela dirudike, Estatuari ez dagokiola, eta, hala ere, gaztelera erkidego autonomoen balizko gehiegikerietatik babestea ‘Estatu arazo’ dela. Jokamolde estatal hauen adibide gisa Auzitegi Konstituzionalaren web orria aipatu nuen, zeinetan intereseko dokumentazio zabala aurki daitekeen frantsesez eta ingelesez, albisteetatik hasi eta ebazpen sorta batera arte, gaztelera ez diren Estatuko beste hizkuntzetan ezer ez dagoen bitartean.

«Estatuak Espainiako eleaniztasuna aintzat hartzen duela dio, baina elebakarra bailitzan aritzen da»

Bertan esan nuenez, «Estatuak Espainiako eleaniztasuna aintzat hartzen duela dio, baina Estatua elebakarra bailitzan aritzen da». Errealitate etsigarri honen aurrean, Agiriak Estatu espainiarraren berezko eleaniztasuna nabarmentzen du, erretorikatik haratago hori benetan bere gain hartuta; eta Estatuko hizkuntza ezberdinen arteko bizikidetzaren alde egiten du, ez aldi berean egote hutsaren alde. Baina bizikidetza egon dadin ezinbestekoa da gure burua den bezala onartzea. Nire iritziz, hizkuntzen bizikidetzaren aldeko benetako apustua da Agiriaren zutabe nagusia, eta oso balorazio positiboa egiten dut horretaz. Nire irudiko, «gaztelera ez diren ‘beste hizkuntza’ ezberdinen adin nagusitasunaren benetako aitorpena egitea ekarpena litzateke, hizkuntza horiek erabilera normalizatuko hizkuntza bizi diren heinean, bizikidetza harmoniotsua izan dezaten; bizikidetzak garen bezala elkar onartzea eskatzen duelako, eta garena ezagutzea».

Beste hainbat lekutan esana dut, eta Agiriaren aurkezpenean errepikatu nuen, nire ustez «Konstituzioa eleaniztasunaren dezente aldekoagoa dela Estatuko erakundeek baliatutako hizkuntza politika baino». Indarrean dagoen Konstituzioa ez da, berez, oztopo gaindiezina Estatuko erakundeek eleaniztasunarekin bat egin dezaten. 3.3 artikuluak garatu gabe jarraitzen du Konstituzioak 37 urte dituen honetan. Aipatutako erakundeek, praktikan, ‘beste hizkuntzen’ sustapenerako eta benetako babeserako politika eraginkorrik ez izatea da sakoneko arazoa. Estatuarenak diren hedabideen adibidea balia daiteke honakoan, euren programazioan ez baitute aintzat hartzen eleaniztasuna, ez Konstituzioak eragozten dielako, baizik eta berau bete-betean urratzen dutelako. Gogoratzekoa da, bere 20.3 artikuluak Estatuarenak diren hedabideei ‘Espainiako hizkuntzen aniztasuna errespetatzeko’ derrigortasuna ezartzen diela. Artikulu hori ez da betetzen Euskadiri, eta ez bakarrik Euskadiri, dagokionean. RTVEn euskara guztiz arrotza da.

Hizkuntza Erregional eta Gutxituen Europako Gutunak betetze-maila handia du Espainian, baina botere autonomikoei esker gertatzen da hori. Gutunaren betetze-maila aztertzeko bata bestearen atzeko txostenek Estatuari zuzendutako hainbat kritika eta iradokizun/proposamen biltzen dituzte. Defizita begibistakoa da. Estatuko erakundeentzat Europako Gutuna abiapuntu ona litzatekeela uste dut, ez betetzetik betetzera igarota. Gai honetan Estatuaren betebeharra bikoitza dela esango nuke, behintzat Euskaditik ikusita: alde batetik, Estatuaren administrazio periferikoak ofizialtasun bikoitzaren erregimena bete behar du —Konstituzioak agintzen dio—, Euskadin dauden zerbitzu administratibo guztietan legezko estatusaren ondorengo berdintasuna bermatuz. Eta, beste alde batetik, beharrezkoa litzateke Estatuaren erakundeek Espainia elebakarra bailitzan jokatzeari uztea eta Estatuaren berezko eleaniztasuna eurenganatzea.

Estatuko erakundeetatik hasi eta horiek eleaniztasunarekin bat egin dezaten, Espainiari berezkoa zaion eleaniztasunaren aitortza eta defentsa, erretorikoa beharrean, erreala eta efektiboa izan dadin nola lortu aipatzen denean, bi bide planteatzen dira, Agiriak ere egiten duen moduan: bideetako bat Konstituzioaren erreformarena da, Estatuaren hizkuntza bakarra gaztelera, eta gaztelera soilik, dela dioen lekuan, gaztelaniaz gain, beste batzuk ere Estatuaren hizkuntza ofizialak direla ezar dezan. Beste bidea Konstituzioaren potentzialtasunak garatzearena da. Bide ezberdinak dira, baina ez elkarren aurkakoak edo bateraezinak. Segurua da bide biek hainbat zailtasun gainditu beharko dituztela. Eta bietarako beharko dira adostasun maila handiak.

Agiriak, bere 7. puntuan, eduki oso zehatz eta sakoneko puntuan, Hizkuntzen Lege bat lantzea proposatzen du. Oso urrats garrantzitsu eta positiboa litzateke, zalantzarik gabe. Eleaniztasuna jarrera pluralista batetik —hau da, ez homogeneizatzailea ez jerarkizatzailea— begiratzea ekarriko luke. Nire irudiko, ez da onargarria erakunde zentralen jarduna herrialde elebakar bati dagokiona izatea. Estatuaren botere publiko zentralengandik espero daitekeen gauza onargarri bakarra Espainiaren hizkuntza aniztasuna onartu eta horren sustapena zeregin propiotzat hartzea da. Europako Kontseiluaren Ministroen Batzordeak Espainiako Gobernuari Hizkuntza Erregionalen edo Gutxituen Europako Gutunaren Espainia mailako ebaluaziorako laugarren txostenean esandakoa betez, desiragarria eta beharrezkoa litzateke hezkuntza sistemek eta Estatuaren agintepeko hedabideek Estatuaren eleaniztasuna ikusaraz dezaten eta hizkuntza ezberdinak eta horien kultur ondarea Estatuko hiritar guztiei hurbil diezazkien.

Aurrekoari lotutako dokumentuak:

Espainiaren hizkuntza aniztasunaren onarpenaren eta garapenaren aldeko Agiria

Euskararen lurraldeetako sinatzaileen hasierako zerrenda

Agiriaren aurkezpenera Euskaditik joandakoak. Ezkerretik eskumara: Joseba Erkizia (HABEren zuzendari nagusia), Felipe Juaristi (Idazlea), Lorea Bilbao (Bizkaiko Foru Aldundiko Euskara eta Kultura diputatua), Patxi Baztarrika (Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuordea) eta Juan Ignacio Pérez Iglesias (EHUko irakaslea eta errektore ohia).

Agiriaren aurkezpen ekitaldiko irudia, otsailaren 25ean Madrilen.

El pasado jueves 25 de febrero se presentó en Madrid el ‘Manifiesto por el reconocimiento y el desarrollo de la pluralidad lingüística de España’, en cuyo proceso de elaboración he participado junto a otras muchas personas. Entre los firmantes  —en el momento de la presentación, aproximadamente 250 personas de la inmensa mayoría de las Comunidades del Estado— destacan literatos,  profesores de universidad, comunicadores, académicos, periodistas, filólogos, lingüistas, sociolingüistas y políticos. Se puede consultar al final de este texto la lista inicial completa de la treintena de personas firmantes de los territorios del euskera. Entre los firmantes de otras partes del Estado cabe mencionar, entre otros muchos, a Carme Riera, Manuel Rivas, Henrique Monteagudo, Xesús Alonso Montero, Fran Caamaño, Ramón Maiz, Joaquim Coll, Fernando Ramallo, Ángel López, María Luisa Calero, Josefa Dorta, Miguel Casas y Ricart Morant.

Este documento es el resultado del trabajo que un grupo amplio y diverso de personas hemos desarrollado durante las tres sesiones del ‘Seminario Interdisciplinar por el Plurilingüismo en España’, materializadas en Madrid (septiembre de 2014), Barcelona (abril de 2015) y Valencia (noviembre de 2015). He tenido la fortuna de participar en las sesiones y trabajos de dicho Seminario.

Pienso que en sí mismo es de gran importancia que este Manifiesto de 10 puntos a favor del desarrollo del plurilingüismo del Estado español haya surgido no desde una comunidad lingüística concreta en defensa de su lengua propia, sino desde el Estado con la participación de una pluralidad de personas de diferentes comunidades, bilingües y monolingües en lo que al reconocimiento legal de las lenguas se refiere. Ese hecho pone de manifiesto que la cuestión del plurilingüismo del Estado es una cuestión del conjunto del Estado, especialmente teniendo en cuenta que prácticamente la mitad de la ciudadanía del Estado español vive en comunidades con otra lengua además del castellano, tal y como indica ya de entrada el Manifiesto en cuestión.

La presentación de este importante documento tuvo lugar en la sede de la Asociación de Periodistas Europeos y corrió a cargo de Fernando R. Lafuente y Carles Martí Jufresa, co-directores del seminario mencionado. Carles Martí dijo que “en ningún lugar los límites administrativos coinciden con los territorios donde se habla una lengua concreta, y en este sentido España no es una excepción”. Fernando R. Lafuente, por su parte, citando a José Ortega y Gasset, afirmó que “cualquier verdad ignorada prepara su venganza”, en referencia a que se ha ignorado la riqueza cultural colectiva que “representan las distintas lenguas que se hablan en el territorio del Estado español”. Fernando R. Lafuente subrayó el valor cultural de las lenguas, y, en consecuencia, del plurilingüismo. Carles Martí apuntó la necesidad de que el Seminario desarrolle tareas de ‘lobby’ en la preservación y fomento del plurilingüismo.

Tras las intervenciones de Martí y R. Lafuente, se dio lectura al Manifiesto en las siete lenguas reconocidas legalmente en el Estado. En castellano lo hizo el andaluz Javier Aroca, licenciado en Derecho y Antropología; en catalán/valenciano, Verónica Cantó, Académica y secretaria de la Acadèmia Valenciana de la Llengua; en gallego, Marisol López, filóloga; en euskera, Juan Ignacio Pérez Iglesias, profesor y exrector de la UPV, y Felipe Juaristi, escritor; en asturiano/leonés, Xuan Bello, escritor y periodista; en aragonés, Francho Beltrán, escritor en lengua aragonesa y castellana; y en aranés/occitano, Paquita Sanvicén, filóloga. Además, desde Euskadi asistimos también Lorea Bilbao (Diputada de Euskera y Cultura de Bizkaia), Joseba Erkizia (Director general de HABE) y yo mismo, como miembro del Seminario.

La lectura del Manifiesto en las siete lenguas fue una manera de visibilizar la diversidad lingüística. Recuerdo que el pasado 3 de diciembre de 2015, en el acto institucional del Día Internacional del Euskera celebrado en el Centro Internacional de Cultura Contemporánea Tabakalera de San Sebastián, a convocatoria del lehendakari de Euskadi, los máximos responsables de la política lingüística de Aragón, Asturias, Cataluña, Galicia, Islas Baleares, y Navarra intervinieron en las lenguas propias de sus respectivas Comunidades, precisamente para hacer visible (audible) la diversidad lingüística del Estado.

Volviendo al acto de presentación del Manifiesto en Madrid, tras la lectura multilingüe del mismo, los periodistas tuvieron la oportunidad de preguntar y los participantes la de responder a sus preguntas, aportando de esa manera nuestros diferentes puntos de vista sobre la cuestión lingüística en el Estado y las diferentes  interpretaciones que efectuamos sobre el propio Manifiesto. Por mi parte, quise subrayar, más allá de la riqueza cultural  que supone el plurilingüismo, la dimensión estrictamente política de la cuestión lingüística en el Estado y la relación entre el estatus y usos del castellano con las ‘otras’ lenguas. Una clara dimensión política porque es una cuestión que afecta directamente a la convivencia y al respeto de la diferencia. Así, tuve ocasión de recordar que la Constitución de 1978 y los correspondientes Estatutos de Autonomía supusieron un antes y un después para las lenguas del Estado distintas del castellano, aunque “tras 37 años de recorrido constitucional, las instituciones ejecutivas, legislativas y judiciales del Estado no acaban de asumir como propio el plurilingüismo”. Por tanto, en mi opinión, sigue siendo una asignatura pendiente que el Estado asuma de forma efectiva su naturaleza plurilingüe y actúe en consecuencia. Quise recordar que “la revitalización de las otras lenguas se ha producido gracias al esfuerzo sostenido de los poderes públicos y los agentes sociales —y, por supuesto, de los hablantes— de las comunidades autónomas concernidas, sin la participación del Estado y, en ocasiones, a pesar de sus trabas”. Es como si la cuestión de las lenguas fuera sólo una cuestión autonómica, que no atañe al Estado, y, sin embargo, preservar el castellano ante posibles prácticas abusivas de las comunidades autónomas fuera una ‘cuestión de Estado’. Como ejemplo de las prácticas estatales cité la página web del Tribunal Constitucional, donde se puede encontrar una amplia documentación de interés en francés e inglés, desde noticias hasta una selección de resoluciones, pero nada en otras lenguas del Estado que no sean el castellano.

“El Estado dice reconocer el plurilingüismo en España, pero actúa como si fuera monolingüe”

Como allí dije, “el Estado dice reconocer el plurilingüismo en España, pero actúa como si el Estado fuera monolingüe”. Ante esta triste realidad, el Manifiesto pone en valor el plurilingüismo inherente al Estado español; reclama su asunción efectiva, más allá de la retórica; y aboga por la convivencia lingüística, no sólo la mera coexistencia, entre las diferentes lenguas del Estado. Pero para que haya convivencia es imprescindible reconocernos como somos. En mi opinión, la apuesta efectiva a favor de la convivencia lingüística es el cimiento fundamental del Manifiesto, lo cual me merece una valoración muy positiva. A mi juicio, “el reconocimiento efectivo de la mayoría de edad de las ‘otras lenguas’ distintas del castellano sería una contribución a la convivencia armoniosa de las diferentes lenguas en su condición de lenguas vivas de uso normalizado”, ya que “la convivencia exige reconocernos como somos, y conocer lo que somos”.

Lo he solido decir en otros foros y lo reiteré en el acto de presentación del Manifiesto,  que, en mi opinión, “la Constitución es bastante más favorable al plurilingüismo que la política lingüística que desarrollan las instituciones del Estado”. La Constitución vigente no es, en sí misma, un freno insuperable que impida a las instituciones del Estado ser practicantes del plurilingüismo. El artículo 3.3. sigue sin desarrollarse, después de 37 años de Constitución. El problema de fondo es que las citadas instituciones carecen, en la práctica, de una política eficaz dirigida al fomento y protección efectiva de las ‘otras lenguas’. Sirve el ejemplo de los medios de comunicación de titularidad estatal, que no tienen en cuenta en su programación el plurilingüismo no porque la Constitución se lo impida, sino porque incumplen flagrantemente la Carta Magna. Cabe recordar en este punto, que su artículo 20.3 determina la obligatoriedad atribuida a los medios de comunicación de titularidad estatal de ‘respetar el pluralismo de las lenguas de España’. Ese artículo es papel mojado en lo que a Euskadi, y no sólo a Euskadi, se refiere. El euskera es el gran ausente en RTVE.

La Carta Europea de las Lenguas Regionales o Minoritarias tiene un nivel de cumplimiento elevado en España, pero es así gracias a la actuación de los poderes autonómicos. Los sucesivos informes de evaluación del cumplimiento de la Carta acumulan numerosas críticas y sugerencias/propuestas de mejora dirigidas al Estado. El déficit es evidente. Pienso que la Carta Europea podría ser una buena base de referencia para las instituciones del Estado, pasando del incumplimiento al cumplimiento. Entiendo que es doble el cometido del Estado en esta cuestión, al menos visto desde Euskadi: por una parte, la administración periférica del Estado debe cumplir —es un imperativo constitucional que así lo haga— con el régimen de doble oficialidad y consiguiente igualdad de estatus legal de ambas lenguas oficiales en todos los servicios administrativos que tenga radicados en Euskadi. Y, por otra parte, sería necesario que las instituciones del Estado dejaran de actuar como si España fuera un estado monolingüe y pasaran a ser practicantes del plurilingüismo inherente al Estado.

Cuando se aborda el debate sobre cómo hacer que la asunción y defensa del plurilingüismo consustancial a España sea, no retórica, sino real y efectiva empezando por las propias instituciones del Estado, haciendo que sean practicantes del plurilingüismo, se plantean dos vías, algo que se hace también en el Manifiesto: una vía es la de la reforma de la Constitución para que allí donde hoy determina que es el castellano, y solo el castellano, la lengua oficial del Estado, establezca que son varias, además del castellano, las lenguas oficiales del Estado. La otra vía es la del desarrollo de las potencialidades de la propia Constitución. Son vías diferentes, pero no contradictorias o excluyentes. Es seguro que ambas vías tendrán que sortear muchas dificultades. Y para ambas serán necesarias grandes dosis de consenso.

El Manifiesto, en su punto 7, punto de contenido muy preciso y profundo, propone la elaboración de una Ley de Lenguas. Sería, sin duda, un paso muy importante y positivo. Supondría mirar con actitud pluralista —es decir, no homogeneizadora ni jerarquizadora— al plurilingüismo. A mi juicio, no tiene pase que la práctica de las instituciones centrales sea propia de un país monolingüe. Lo único aceptable que cabe esperar de los poderes públicos centrales del Estado es que hagan suya la pluralidad lingüística de España y que asuman como tarea propia su promoción. Sería deseable y necesario que, cumpliendo precisamente una de las recomendaciones que el Comité de Ministros del Consejo de Europa ha dirigido al Gobierno de España en el cuarto informe de evaluación de la Carta Europea de Lenguas Regionales o Minoritarias en España, los sistemas educativos y los medios de comunicación del Estado visibilizaran el plurilingüismo del Estado y acercaran las diferentes lenguas y su patrimonio cultural al conjunto de los ciudadanos del Estado.

Documentos relacionados:

Manifiesto por el reconocimiento y el desarrollo de la pluralidad lingüística de España

Lista inicial de las personas firmantes de los territorios del euskera

Asistentes a la presentación del Manifiesto llegados desde Euskadi. De izquierda a derecha: Joseba Erkizia (Director general de HABE), Felipe Juaristi (Escritor), Lorea Bilbao (Diputada de Cultura y Euskera de la Diputación Foral de Bizkaia), Patxi Baztarrika (Viceconsejero de Política Lingüística del Gobierno Vasco) y Juan Ignacio Pérez Iglesias (Profesor y exrector de la UPV).

Imagen del acto de presentación del Manifiesto, el pasado 25 de febrero en Madrid.

Iñaki Martínez de Lunarekin batera, EGOD egitasmoa eta euskararen gaineko diskurtso partekaturako zoru komunaren oinarria aurkezten ibili naiz egunotan Bilbon, bi bileratan zehazki. Lehena Confebasken egoitzan egin genuen asteartean, elkarte horretako, Adegi-ko, SEAko eta Cebek-eko ordezkariekin. Hori bukatuta, gazteriaren eta kirolaren arloetako eragileekin elkartu ginen. Euskadiko Gazteriaren Kontseiluaren ordezkariak izan genituen gurekin, eta baita gazteen hainbat elkartetakoak ere. Kirol arloan, aldiz, Euskadiko Kirol Federazioen Batasunaren ordezkariekin batera, hainbat federaziotako eta kirol munduko eragileekin bildu ginen.

Jakina denez, Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak legealdirako lan-programa aurkeztu zuen legealdi hasieran, eta horretako konpromiso eta eginkizunen artekoa da “euskal gizartean euskarari buruz dauden diskurtsoen lanketa egitea, eta diskurtso ezberdinen arteko kontrastea eta eztabaida bultzatzea, ahalik eta parte hartze zabalenarekin”. Euskararen Aholku Batzordeak, Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak hala proposatuta, 2013-2014 aldirako lan-programa onartu zuen, eta programa horretako eginkizunetako bat honela definituta onartu zuen: “Euskararen gaineko oinarrizko diskurtsoak aztertu, kontrastatu, berritu eta bateratze bidean jartzea”. Eginkizun hori garatzeko ardura, gainera, ‘Euskara 21’ batzorde-atalaren esku jarri zen.

Eginkizun hori aurrera eramateko ‘Euskararen Gaineko Oinarrizko Diskurtsoaren lanketa’ (EGOD) deritzan egitasmoa abiatu zen Iñaki Martínez de Lunaren ardurapean, bera baita ‘Euskara 21’ batzorde-atalaren zuzendaria ere. Bere zeregina izan da euskararen gaineko diskurtsoak aztertu, kontrastatu, berritu eta bateratze bidean jartzea. Bide horretatik, bost diskurtso bereiztu dira: errespetuarena, balio pragmatikoarena, sustatzailea, aldarrikatzailea eta mesfidatia.

Ikerketa horrek emandako informazioan oinarrituta, Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak diskurtso ezberdinen arteko intersekzioa izan litekeenaren eduki zehatzak definitu ditu, intersekzio hori izan baitaiteke euskararen gaineko diskurtso partekaturako zoru komunaren oinarria. Blog honetako aurreragoko sarrera batean aipatu legez, bost diskurtsoak zenbait esaldiz —33 guztira— osatuta daude eta esaldi bakoitzak onarpen maila ezberdina du. Intersekzio edo zoru komun hori definitzeko, esaldi hauetatik edota ikerketako bestelako galderetatik ateratako ideietatik %66,6tik gorako babesa dutenak hartu dira, bi hereneko babesa dutenak alegia. 21 dira guztira, gai honi eskainitako sarreran, blog honetan, banaka zehazten direnak.

Guzti honen berri eman genien, bada, enpresari elkarteei eta gazte zein kirol taldeei Bilbon egindako bileretan, eta harrera ona jaso genuen guztien aldetik. Garrantzitsua iruditzen zaigu aipatutako ikerketaren emaitzak ahalik eta gehien sozializatzea, euskal gizartean lokarri diren ideia horietan sakontzeko eta euskararen sustapenari dagozkien guztietan baliatzeko.

Atzo egindako bileretako bateko irudia.

Umberto Eco idazle eta filosofo handia joan zaigu. Askotariko gaien inguruko begirada kritikoaren irudia izan da. Hizkuntz aniztasunari egin zion gorazarre, eta berak esana da «Europako hizkuntza itzulpena» dela. #GuganBego

Ha muerto el gran escritor y filósofo Umberto Eco. Era la imagen de la mirada crítica sobre multitud de cuestiones. Ensalzó la diversidad lingüística, y suya es la frase de que «la lengua de Europa es la traducción». #InMemoriam