EUSKAL HERRIKO IV. INKESTA SOZIOLINGUISTIKOA (2006)

2006ko datuetan oinarrituta egin zen Euskal Herriko IV. Inkesta Soziolinguistikoa. Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako sailburuorde nintzen (2005-2009) orduan, eta, ardura haren kariaz, aipaturiko IV. Inkesta Soziolinguistikoa egiteko prozesua bultzatu eta jarraitzearen ardura nagusia egokitu zitzaidan. Hain zuzen ere IV. Inkesta Soziolinguistikoaren Batzorde Eragilea ondorengo hauek osatu genuen: Jon Aizpurua (Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzako zerbitzuburua eta inkestaren arduradun teknikoa), Erramun Osa (Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzako Koordinazio zuzendaria), Jean Claude Iriart (Euskararen Erakunde Publikoaren zuzendaria eta Iparraldeko lanen jarraipenaren arduraduna) eta Patxi Baztarrika (Hizkuntza Politikarako sailburuordea eta Inkestaren Batzorde Eragilearen burua).

 

Hala, Inkestaren berri emateko helburuarekin, Hizkuntza Politikarako sailburuorde eta IV. Inkestaren Batzorde Eragilearen buru gisa,  zenbait lankiderekin batera mintzaldi ugari egin nituen hainbat agerraldi eta mintegitan. Mintzaldi haietarako prestaturiko testua da jarraian datorrena, IV. Inkestaren emaitza nagusien argazki moduko sintesitzat baliagarri izan litekeena, eta euskararen bilakaera sozialaren zenbait gorabehera interpretatzeko iritzi batzuk jasotzen ditut bertan.

 

Testuan ageri diren grafiko guztiak Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzako zerbitzu teknikoek bere garaian moldatutakoak dira.

IV. INKESTA SOZIOLINGUISTIKOA

Azterketa soziolinguistikoak garrantzi handiko lanabesak dira indarberritu nahi den hizkuntza baten egoera eta bilakaeraren berri izan ahal izateko. Hala ere, ez dira eskuartean ditugun tresna bakarrak. Izan ere, guri dagokigunez, euskararen bilakaerari buruzko oinarrizko datuak eskaintzen dizkiguten tresna nagusietan, zentsua eta errolda binomioa litzateke lehena. EAEn nahiz Nafarroan egiten diren zentsuek zein erroldek biztanleria guztia hartzen dute aintzat, ez dute, alabaina, informazio bera biltzen, eta Iparraldean, ostera, ez da hizkuntzei buruzko galderarik egiten zentsuan. Horiek horrela, behar-beharrezkoa dugu euskararen lurraldean euskarak bizi duen errealitateri buruzko Inkesta Soziolinguistikoa arian-arian mamitzea.

Inkestak euskararen lurraldeetako hamabost urtetik gorako biztanleak hartzen ditu aintzakotzat (2.500.000 pertsona gutxi gorabehera). Beraz, ez ditu kontuan hartzen hamasei urtetik beherekoak. Adin-tarte hori pisu handikoa da euskararentzat, eskolaren eraginez euskaldunenak diren gazteen adin-tartea delako. Sexuaren eta adinaren arabera estratifikatu ohi da azterketa, eta, guztira, 7.200 inkesta egin dira. Informazioa jasotzeko, galdetegi egituratu eta itxi bat erabili da.

IV. Inkesta Soziolinguistikoak lau ikerketa-eremu jasotzen ditu: herritarren hizkuntza-gaitasuna; hizkuntzaren transmisioa; euskararen erabilera hainbat esparrutan (etxean, lagunartean, lanean, eremu formaletan, eta abar), eta euskararekiko jarrera.

2006ko abenduan bukatutako datu bilketan oinarriturik eginiko IV. Inkesta Soziolinguistikoaren emaitzak lau liburukitan (euskaraz, gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez) jaso eta aurkeztu ditugu.

Inkesta soziolinguistikoa bost urterik behin burutzen dugun azterlana da; orain arte lau burutu ditugu.  Beraz, bost urteko begiradatik haratago, hamabost urteko seriea baliatuko dut gaurkoan: batetik, bost urteko ikuspegia laburra gertatzen delako hizkuntza baten biziberritze kontuak zertan diren azaltzeko; bestetik, III. Inkestarekin alderatuta euskara indarberritzearen aldeko joera aldatu ez delako; azkenik, hamabost urteko ikuspegia izatea, euskararen bilakaeraren berri izateko eta euskararen erronkak azpimarratzeko aukera paregabea delako.

IV. Inkesta Soziolinguistikoaren ondorio nagusiak hona hemen:

  1. Euskara bezalako hizkuntza gutxiagotu bat indarberritzea posible da. Horretarako, hizkuntzak status egokia, hizkuntza politika eragingarria eta herritarren atxikimendua behar-beharrezkoak ditu.
  2. Euskal gizartearen hizkuntza ezaugarri nagusien artean badira bi euskara indarberritzeko prozesua urte luze eta hainbat belaunalditako prozesu bihurtzen dutenak: euskal hiztun elebakarrik ez izatea (ez dugu halakorik nahi) eta euskararen eta gaztelaniaren arteko distantzia linguistiko nabarmena. Prozesu luze horretan atzera-pausorik gabe aurrera egitea da garrantzitsua. Esan behar da, hamabost urteko ikuspegiarekin aztertuta euskarak indarberritzearen aldeko joera erakusten duela argi eta garbi.
  3. Hamasei urte edo gehiagoko biztanleen artean, 1991n baino 137.200 elebidun gehiago daude 2006an. Elebidunen hazkundea Nafarroan eta, batez ere, EAEn gertatu da. Iparraldean, aldiz, oraindik ere galerak daude, baina gazte elebidunen kopurua hasi da dagoeneko gora egiten. Aldi berean, hamasei urtetik gorako erdaldun elebakarrak duela 15 urte baino 133.900 gutxiago dira Euskal Herrian (%70 1991n eta %58,9 2006an). Erdaldun elebakarren ehunekoak behera egin du EAEn eta Nafarroan. Iparraldean, aldiz, gora egin du bai kopuruak baita ehunekoak ere.
  4. 16 urte edo gehiago dituzten biztanleak hartu beharrean, biztanleria osoa kontuan hartuz gero, Euskal Herriko elebidunen ehunekoa are handiagoa da. Izan ere, hizkuntza-gaitasuna adinaren arabera neurtuta, ikus daiteke elebidunen hazkundea gazteen artean gertatzen ari dela bereziki. EAEn eta Nafarroan, esaterako, 15 urtetik beherako gazteen artean dago elebidunen ehunekorik handiena.  Izan ere, 2006ko erroldako datuen arabera EAEko biztanleen %37 elebiduna da eta 15 urtetik beherako %74.

  1. Gizartea bizkor aldatzen ari da, zahartze prozesua areagotzen ari da, jaiotze-tasa urriak ia-ia bere horretan segitzen du eta denbora laburrean etorkinen kopurua ikaragarri hazi da. Hainbeste hazi da, azken bi inkesten arteko bost urteko tartean hirukoiztu egin dela Nafarroan zein EAEn. Gaur egun (2007), 122.196 etorkin daude erroldatuta EAEn, biztanleriaren %5,7.
  2. Hamabost urteko perspektiban euskararen indarberritzeak urrats sendoak egin ditu Euskal Autonomia Erkidegoan eta motelagoak Nafarroan. Iparraldean, ostera, hiztun galera gertatzen ari da. Hala ere, galera joera apaltzen eta gazte belaunaldien ekarriaz aukera berriak sortzen ari dira.
  3. Eskolak asko egin du euskara indarberritzearen alde. 1986an EAEko elebidun gehienen lehen hizkuntza euskara zen. Nagusitasun hori, gainera, gaur ez bezala, adin-talde guztietan gertatzen zen. Izan ere, 25 urtetik beherako elebidunen %76k etxean jaso zuten euskara. 2006an, aldiz, 25 urtetik  beherako elebidunen artean euskara etxean jaso dutenak %39 dira. Hau da, 10 elebidun gaztetik 6k eskolan ikasi dute euskara. 1986an elebidun gehien zuen adin-taldea 65 urtetik gorakoa zen; 2006an, aldiz, 25 urtetik beherako adin-taldean dago elebidunen gehiengoa. Eskola, beraz, behar-beharrezkoa da hizkuntza indarberritzeko, ez da nahikoa, ordea. Eskolak berak bakarrik ezin du euskara indarberritu.
  4. Urte batzuetako perspektibarekin aztertuta euskararen ezagutza orokortzeko erabakigarriak diren urratsak egiten ari gara. Horrekin, ostera, ezin konforma gaitezke. Izan ere, euskararen osasun egoeraren adierazgarri nagusia haren ERABILERA baita. Horregatik, etorkizuneko hizkuntza politikako jarraibideetan atentzioa eta kezka erabilera nonahi areagotzean jarri behar dugu.
  5. Euskararen erabilera ez da ezagutza beste hazten ari. Hori NORMALA da: hizkuntzaren erabileran hiztunen hizkuntza-gaitasunak, harreman-sareak eta erabilera-eremuak erabakigarriak direlako da normala hori. Hiztun asko berriak dira: 2006an EAEko 16-24 urte tarteko elebidunen %55 dira euskaldun berriak, baina, 1991n elebidunen %25 bakarrik ziren gaztelania lehen-hizkuntza zutenak. Elebidunen erdia gune erdaldunetan bizi dira (elebidunak %40 baino gutxiago dituzten hiruguneetan). Beraz, elebidun gehienek gaztelaniaz edo frantsesez nagusiki jarduten duten harreman-sare zabalak dituzte eta euskara erabiltzeko erabilera-eremu urriak dituzte.
  6. Ezagutzak ez ezik erabilerak ere gora egin du, eremu formaletan batez ere. Gazteen artean geroz eta nabarmenagoa da euskararen erabilera izaten ari den hazkundea (esate baterako, EAEn, 16-24 urteko tarteko gazteen artean %24k erabiltzen du euskara gaztelania beste edo gehiago, 1991n %12 baino ez ziren erabiltzen zutenak).
  7. Hala ere, esan behar da, gazteen arteko erabileraren hazkundea batez ere gertatu dela elebidunen kopurua nabarmen hazi delako.
  8. Gizarte osoko erabilera kontuan hartu ordez elebidunen erabilerari erreparatzen badiogu, elebidunen kopurua gehitu den arren, euskara erabiltzen duten elebidunen proportzioa ez da hazi. Gizartean oro har nabarmen hazi da euskararen erabilera, baina gaur elebidun direnek ez dute lehen elebidun zirenen proportzio berean erabiltzen euskara. 16-24 urte tarteko gazte elebidunek 1991n baino gutxiago erabiltzen dute euskara 2006an. Besteak beste, lehen hizkuntza gaztelania izatean euskaraz jarduteko erraztasun urriagoa dutelako eta gehienak gune erdaldunetan bizi direlako gertatzen da hori.
  9. Elebidunen kopuruak ez ezik elebidun hartzaileen kopuruak (hots, euskara ulertzeko gai izan arren, hitz egiteko gauza ez direnak) gora egin du nabarmen gure artean. Bada garaia elebidun hartzaileen ekarriaz gogoeta egiteko eta horien beharra errekonozitzeko.
  10. Euskararen aldeko jarrerak eta hura indarberritzearen aldeko borondatea areagotu egin da Nafarroan eta Euskal Autonomia Erkidegoan. Iparraldean, aldiz, mantendu egin da.
  11. Era berean, datuek erakusten dutenez, euskara indarberritzeak dituen muga pisuzkoenak  gizartean bertan daude.

Ondorio nagusiak adierazi ostean, gatozen datu nagusiak aurkeztera:


Hizkuntza-gaitasuna

2006ko datuen arabera, Euskal Herriko 15 urtetik gorako biztanleen %25,7 elebiduna da (1991n baino 3,4 puntu gehiago -%22,3-), %15,4 elebidun hartzailea eta %58,9 erdaldun elebakarra.

Lurraldeka, EAEn 15 urtetik gorako elebidunak %30,1 dira (1991n baino 6  puntu gehiago -%24,1-), Iparraldean %22,5 (1991n baino 11 puntu gutxiago -%33,1-) eta Nafarroan %11,1 (1991n baino 1,6 puntu gehiago -%9,5-).

 

Hau da, hamasei urtetik gorako biztanleen artean 1991n baino 137.200 elebidun gehiago daude 2006an. Elebidunen hazkundea Nafarroan eta, batez ere, EAEn gertatu da. Iparraldean, aldiz, oraindik ere galerak daude, baina gazte elebidunen kopurua hasi da dagoeneko gora egiten.

16 urte edo gehiago dituzten biztanleak hartu beharrean, biztanleria osoa kontuan hartuz gero, Euskal Herriko elebidunen ehunekoa are handiagoa da. Izan ere, hizkuntza-gaitasuna adinaren arabera neurtuta, ikus daiteke elebidunen hazkundea gazteen artean gertatzen ari dela bereziki. EAEn eta Nafarroan, esaterako, 16 urtetik beherako gazteen artean dago elebidunen ehunekorik handiena.  2006ko erroldako datuen arabera, EAEko biztanleen %37 elebidunak dira eta 15 urtetik beherako lautik hiru. Iparraldean, aldiz, 65 urtetik gorakoen artean dago elebidunen ehunekorik handiena, eta adinak behera egin ahala behera egin du elebidunen ehunekoak. Halere, Iparraldeko gazteen artean joera-aldaketaren zantzuak gero eta argiagoak dira, eta 2006ko datuen arabera gora egin dute elebidunen ehunekoak eta kopuruak.

 

Aldi berean, erdaldun elebakarrak duela 15 urte baino 133.900 gutxiago dira Euskal Herrian (%70 1991n eta %58,9 2006an). Erdaldun elebakarren ehunekoak behera egin du EAEn eta Nafarroan. Iparraldean, aldiz, gora egin du bai kopuruak baita ehunekoak ere. Erdaldun elebakarren beherakada eta elebidunen hazkundea are azpimarragarriagoa da kontuan hartzen baditugu azken urteotan gure gizarteak bizi dituen aldaketa soziodemografikoak. Batetik, euskal gizartea gero eta zaharragoa da. Jaiotze-tasa oso txikia da, beraz gazteen multzoak, gaur egun elebidun gehien biltzen dituenak  hain zuzen ere, gero eta pisu gutxiago du gizarte osoarekiko. Aldi berean, azken 15 urteotan nabarmen hazi da etorkinen ehunekoa. EAEn %5 izatera iritsi dira eta Nafarroan %10 izatera. 2007ko datuen arabera, 122.196 etorkin ditugu erroldatuta EAEn. Iparraldean etorkinen eragina txikiagoa da, duela 15 urte ehunekoa gainerako bi lurraldeetan baino handiagoa baitzen.

 

Halere, esan daiteke elebitasuna gora doala EAEn eta Nafarroan. EAEn indartsu, eta Nafarroan apalago baina etengabe. Iparraldean, aldiz, galerak daude oraindik eta izango dira datozen urteotan. Halere, esan bezala, Iparraldeko gazteen artean gora egin du elebidunen ehunekoak eta kopuruak.

 

Elebidunen multzoa asko aldatu da azken 15 urteotan. 1991n elebidun gehienak (%79,3) euskaldun zaharrak ziren, hau da, etxean jaso zuten euskara. Euskaldun zaharrak, gainera, nagusi ziren adin-talde guztietan. 2006an, aldiz, euskaldun zaharrek nagusi izaten jarraitzen badute ere (%57,9), gazteen artean irauli egin da egoera. Izan ere, 16-24 urte tarteko gazte elebidunen erdia baino gehiago (%54,5) euskaldun berria da dagoeneko, hau da, eskolan edo euskaltegian ikasi du euskara. 1991n adin tarte horretako elebidunen %25 besterik ez zenean euskaldun berria.

Gaur egungo elebidun gaztea nolakoa den hobeto ezagutzeko, ikus ditzagun jarraian EAEko elebidun gaztearen ezaugarri nagusiak eta duela hamabost urteko gazte elebidunarekiko dituen aldeak. EAEko gazte elebidunak (16-24 urte) gaztelania du lehen hizkuntza (%56) eta erraztasun handiagoa du erdaraz euskaraz baino (%56). Oinarrizko (%79) eta bigarren mailako (%69) ikasketak D ereduan egin ditu. Beraz, eskolan ikasi du euskara. Hiri-gune erdaldunetan bizi da, Bizkaian nagusiki. 1991n, aldiz, EAEko elebidun gazteak (16-24 urte)  euskara zuen lehen hizkuntza (%63), nahiz eta hark ere erraztasun handiagoa zuen erdaraz euskaraz baino (%53). Oinarrizko ikasketak D ereduan egin zituen (%46) baina ikaskide asko eta asko zituen B ereduan (%45). Hirugarren gune soziolinguistikoan (%50-%80) bizi zen, Gipuzkoan nagusiki. Hor daude erabileran ondorio erabakigarriak eta askotarikoak dituzten datuak.

Gazteen arteko euskaldun berrien nagusitasuna argia da EAEn eta Nafarroan, eta eragin zuzena du euskara erabiltzeko erraztasunean nahiz zailtasunean. Izan ere, elebidunen artean, erdal elebidunek, hau da, erdaraz euskaraz baino hobeto moldatzen direnek osatzen dute multzorik handiena EAEn eta Nafarroan.

Hizkuntzaren familia bidezko transmisioa

Gaur egun, gurasoak elebidunak direnean, euskararen transmisioa ia erabat ziurtatuta dago EAEn eta Nafarroan, eta oraindik galerak daude Iparraldean.

Bikotekideen hizkuntza-gaitasunak erabat baldintzatzen du hizkuntzaren transmisioa:

  1. EAEn eta Nafarroan, gurasoak elebidunak direnean seme-alaben %98tik gora euskara jasotzen dute etxean. Iparraldean ere ehuneko hori handia den arren, beste bi lurraldeetan baino 10 puntu txikiagoa da.
  2. Bikotekideetako batek euskaraz ez dakienean, aldiz, seme-alaben %86k EAEn, %71k Nafarroan eta %44k Iparraldean euskara jaso dute etxean.


Hizkuntza-bilakaera, euskararen irabaziak eta galerak

Irabazien hazkundea eta galeren ia desagerpena gazteen artean antzematen da bereziki, baita, neurri apalagoan bada ere, Iparraldeko gazteen artean ere.

 

Lehen hizkuntza euskara edo euskara eta erdara izan duten gehienek (%85etik gora EAEn eta %75etik gora Nafarroan eta Iparraldean) euskara gorde dute eta elebidunak dira gaur egun.

Halere, badira euskara guztiz edo partez galdu dutenak (16 urte edo gehiagoko biztanleen %3 inguru). Galera horren zati bat (erdia inguru EAEn eta Iparraldean, eta herena pasatxo Nafarroan) galera partziala izan da, hau da, pertsona horiek euskaraz ondo hitz egin ez arren, ondo ulertzeko gai dira.

Aldi berean, baina, lehen hizkuntza erdara izan arren, Euskal Herriko 15 urtetik gorako biztanleen artean, euskara ikasi eta gaur egun elebidun diren 200.987 pertsona daude, 1991n baino 129.285 lagun gehiago. Horiexek euskararen irabaziak dira, euskaldun berriak alegia.

Euskara irabazi dutenak, 178.000 lagun dira EAEn (1991n baino 118.700 gehiago), 19.000 Nafarroan (1991n baino 12.600 gehiago) eta 3.900 Iparraldean (1991n baino 1.900 lagun inguru gehiago). Irabaziak gazteen artean hazi dira batik bat.

 

Euskararen erabilera

Euskal Herriko 16 urte edo gehiagoko biztanleen %25,1ek euskara erabiltzen du neurri batean ala bestean:

a)      %15,3k euskararen erabilera trinkoa egiten du, hau da, euskara erdara beste edo gehiago erabiltzen du eguneroko jardunean.

b)      Aldi berean, %9,8k euskara erabiltzen du, baina erdara baino gutxiago.

Erabilerari buruzko emaitzetan alde handiak daude lurralde batetik bestera. Izan ere, euskara erdara beste edo gehiago erabiltzen dutenak, hau da, euskararen erabilera trinkoa egiten dutenak %18,6 dira EAEn, %10,3 Iparraldean eta %5,6 Nafarroan. Horietaz gain, euskara erabiltzen dutenak, baina erdara baino gutxiago, %11 dira EAEn, %12,3 Iparraldean eta %4,1 Nafarroan.

Azken 15 urteotako bilakaera aztertuz gero, euskararen erabilerak gora egin du apurka-apurka EAEn, bere horretan dago Nafarroan eta behera egin du Iparraldean.

Jarraian azalduko diren datuak erabilera-trinkoari buruzkoak izango dira, euskara erdara beste edo gehiago erabiltzen dutenei buruzkoa alegia.

Euskararen erabilerak eremu formaletan egin du gora gehienbat. Etxean, aldiz, erabilerak behera egin du, seme-alabekiko erabilerak izan ezik. Erabilera-eremu formalen artean, osasun-zerbitzuetako erabilerak izan du azken 15 urteotako hazkunderik esanguratsuena, nahiz eta ehunekoak oraindik beste erabilera-eremu batzuen azpitik egon.

Gainerako aldagaiekin gertatzen den bezala, erabileran ere alde esanguratsuak daude lurraldeen artean. Izan ere, Nafarroan eta Iparraldean ez bezala, EAEn euskararen erabilerak erabilera-eremu guztietan egin du gora oro har.  Egia da, halere, igoera hori handiagoa izan dela eremu formalean, hau da, udalarekin, osasun-zerbitzuekin, bankuekin edo kutxekin eta dendetan egiten dugun erabileran, eremu informaletan baino, hau da, etxekoekin, lagunekin edo auzokoekin egiten duguna baino.

Azken 15 urteotan, euskara erdara beste edo gehiago erabiltzen dutenen ehunekoak gora egin du 50 urtetik beherakoen artean. Igoera hori, baina, ez da Euskal Herri osoan modu berean gertatu. Izan ere, bere horretan EAEn baino ez da gertatu. Nafarroan, aldiz, erabileraren igoera 35 urtetik beherakoen artean gertatu da eta Iparraldean gaur egun duela 15 urte baino gutxiago erabiltzen da euskara adin-talde guztietan.

 

Igoera hori bereziki handia izan da EAEko gazteen artean. Izan ere, 16 eta 24 urteko gazte guztiak kontuan hartuta euskara erdara beste edo gehiago erabiltzen dutenen ehunekoa bikoiztu egin da 1991 eta 2006 artean.

 

Baina kontuan hartu behar da euskararen erabileran dagoen hazkundeak elebidunen hazkundea duela oinarri eta arrazoi. Elebidunak, hau da, euskaraz hitz egiteko gaitasuna duetanak gero eta gehiago dira eta, horren ondorioz, euskara erabiltzen duten pertsonen kopura ere hazi egin da. Kontua da bata eta bestea, normala denez, ez direla neurri berean hazi.

Gertakari hori hobeto ulertzeko, gizarte osoarekiko erabilera kontuan hartu ordez, elebidunen erabilerari erreparatuko diogu. Horrela ikusiko dugu elebidunen kopurua gehitu den arren eta gizartean euskararen erabilera hazi den arren, oro har euskara erabiltzen duten elebidunen proportzioa ez dela hazi. Euskal Herriko elebidunek ez dute gaur gehiago erabiltzen euskara. 16-24 urte tarteko gazte elebidunek, esaterako, 1991n baino gutxiago erabiltzen dute euskara 2006an. Halere, 35 urtetik gorako elebidunen artean euskararen erabilera handiagoa da gaur egun duela 15 urte baino.

 

Elebidunen artean, eta bereziki elebidun gazteen artean, euskara gehiago ez erabiltzeko arazoiak, besteak beste, lehen hizkuntza erdara izatean euskaraz jarduteko erraztasun urriagoa izatea eta gehienak gune erdaldunetan bizitzea dira. Halere, euskaraz erraztasun nahikoa eta harreman-sare euskalduna izateak ez du euskararen erabilera ziurtatzen. Ezinbesteko baldintzak dira, baina ez euskararen erabilera erabat ziurtatuko dutenak.


Euskararen erabilera sustatzeari buruzko jarrerak

Euskararen erabilera sustatzearen alde daude 16 urte edo gehiagoko biztanleen %64,7 EAEn, %41,2 Iparraldean eta %37,7 Nafarroan.

Euskara sustatzearen ez alde ez aurka, biztanle-multzo esanguratsua dago: %41,1 Iparraldean, %28,1 Nafarroan eta %24 EAEn.

Euskara sustatzearen aurka daudenak %11,2 dira EAEn, %17,6 Iparraldean eta herena (%34,2) Nafarroan.

Euskararekiko jarrerak lotura handia du hizkuntza-gaitasunarekin. Izan ere, euskararen erabilera sustatzearen alde daude elebidunen %85etik gora EAEn eta Nafarroan eta %75 Iparraldean. Erdaldun elebakarren artean,  euskararen erabilera sustatzearen kontra daudenak %24,4 dira EAEn, %46 Nafarroan eta %26 Iparraldean.

Adinari dagokionez, 65 urtetik gorakoen artean euskararen erabilera sustatzearen alde daudenen ehunekoa handia da hiru lurraldeetan. EAEko eta Nafarroako gazteen artean ere oso altua da euskararen erabilera sustatzearen aldeko jarrera. Iparraldean, aldiz, gazteenak dira aldeko ehunekorik txikiena dutenak.

 

Amaitzeko:

Datu horiek guztiak ikusita, interpretazio ugari egin daitezke eta egin behar dira. Nolanahi ere, historia guztian inoiz baino jende gehiago dago gaur maila batean edo bestean euskaraz hitz egiteko gai dena. Eta funtzioetan ere inoiz ezagutu gabeko zabalera ari da irabazten euskara. Batzuek nahiko luketena baino geldoago, eta beste batzuk nahiko luketen baino azkarrago, baina indarberritzen ari da euskara. Beste hitzetan esanda: zenbaitek aitortzen duena baino hobea da euskararen osasuna, baina, aldi berean, askok nahiko luketena baino ahulagoa da. Urteetako eta belaunaldiak behar dituen prozesua da hau, eta prozesu horretan ez goaz atzera, ez gaude geldi, aurrerantz goaz, nabarmen EAEn, aurrerantz baita ere Nafarroan eta espero dezagun Iparraldeko hodei ilunen ondoren azaltzen hasi diren argiuneak zabaltzea etorkizunean.

Izan ere,  nabarmenak dira, hiru euskal lurraldeen arteko aldeak. Horrek argi erakusten du hizkuntza bati marko juridikoak edo lege babesak eman diezaiokeen bultzada. Edonola ere, EAEn lege babes osoa du euskarak, hemen ari da aurrerapauso handienak ematen, baina EAEko bilakaerak erakusten digu legeek bakarrik, ez eta hizkuntza politika eragingarriek bakarrik ere, ez dutela hizkuntza baten erabilera bermatzen. Bistan dena ukatu nahi ez duen edonork ikus dezake Gasteiz aldeko haizeek Iruñekoek baino bultzada handiagoa eta askoz irmoagoa ematen diotela euskarari, zeresanik ez Paris-Baiona aldekoekin  alderatzen baditugu. Baina erraz ikus daiteke, halaber, araubide juridiko babeslea eta herri-aginteen bultzada politikoa baino zer edo zer gehiago beharko dela euskararen erabilera indartu eta areagotzeko. Zer edo zer hori neurri erabakigarrian gertatzea bakoitzaren eta gizarte-dinamikaren esku dago.

Gizartearen atxikimendua da giltzarri nagusia, eta horrek gizarteak bere baitan dituen mugak oso kontuan hartzea eskatzen du. Izan ere, euskara erabiltzeko aukera berriak sortzea eta jadanik ditugunak sendotzea behar-beharrezkoa den bezala baita ere ezinbestekoa eta erabakigarria da jadanik dauden erabilera-aukerak herritarrek eguneroko jardunean baliatzea.

Etorkizunari itxaropenez begiratzeko motiboak erakusten dizkigu ikerkerta honek, baina, aldi berean, arreta berezia eta ekimen eraginkorrak garatzea eskatzen diguten hainbat aspektu ere begibistan jartzen dizkigu. Azken batean, egin dezakegun guztia egitearen esku dago euskararen etorkizuna, bizkar emanez egin daitekeena ez egiteari eta bizkar emanez egin ezin litekeena egiten saiatzeari.

 

Patxi Baztarrika

Partekatu - Comparte:
  • Print
  • Add to favorites
  • del.icio.us
  • Facebook
  • Twitter
  • Google Bookmarks
Publicado en Idatziak-Articulos | 1 comentario

IV ENCUESTA SOCIOLINGÜÍSTICA DE EUSKAL HERRIA (2006)

La IV. Encuesta Sociolingüística de Euskal Herria fue elaborada sobre los datos recogidos en el correspondiente trabajo de campo realizado en 2006 en la Comunidad Autónoma Vasca, Navarra e Iparralde. Desempeñaba yo entonces el cargo de viceconsejero de Política Lingüística del Gobierno Vasco, y, en su virtud, me correspondió ejercer la responsabilidad  de impulsar y hacer el seguimiento del proceso de elaboración de la citada IV. Encuesta Sociolingüística. La Comisión Rectora de la IV. Encuesta Sociolingüística estuvo integrada por las siguientes personas: Jon Aizpurua (jefe de servicio de la Viceconsejería de Política Lingüística y responsable técnico de la encuesta), Erramun Osa (director de Coordinación de la Viceconsejería de Política Lingüística), Jean Claude Iriart (director del Organismo Público del Euskera y responsable del seguimiento de los trabajos ene l País Vasco Norte) y Patxi Baztarrika (viceconsejero de Política Lingüística y presidente de la Comisión Rectora de la encuesta).

 

Precisamente dada la condición de viceconsejero de Política Lingüística y presidente de la Comisión Rectora me correspondió explicar, en colaboración con miembros del equipo, la encuesta en diversos actos públicos, a modo de conferencias, coloquios y seminarios. El texto que sigue es precisamente el que, redactado para aquellas intervenciones públicas, utilicé a modo de guía en las mismas. Es un texto que pretendía servir de fotografía y síntesis de la amplia información que contiene la IV. Encuesta, texto en el que aportaba y sugería, asimismo, algunas de las interpretaciones posibles desde mi punto de vista para comprender la evolución social del euskera en las dos últimas décadas.

 

Todos los gráficos intercalados en el texto fueron elaborados en su día por los servicios técnicos de la Viceconsejería de Política Lingüística del Gobierno Vasco.


IV ENCUESTA SOCIOLINGÜÍSTICA

 

Las encuestas y estudios sociolingüísticos son herramientas fundamentales para conocer la situación y evolución de una lengua que se quiere revitalizar. En nuestro caso, sin embargo, no son la única herramienta sistemática que tenemos para evaluar la evolución del euskera, pues disponemos, en primer lugar, del Censo de Población y del Padrón de Habitantes. El Censo y los Padrones que se elaboran en la Comunidad Autónoma Vasca y en la Comunidad Foral Navarra abarcan a toda la población, pero no recogen la misma información. Y en Iparralde, además, no incluyen preguntas relativas a la lengua en las encuestas censales. Así pues, resulta necesario realizar y actualizar la Encuesta Sociolingüística para conocer la realidad de la lengua en la totalidad del ámbito espacial del euskera.

 

La Encuesta abarca a la población mayor de quince años que reside en la totalidad de los territorios del euskera (2.500.000 personas aproximadamente). Excluye, por lo tanto, a la población menor de quince años, cuestión que es importante resaltar, pues se trata de un sector de edad muy significativo en la realidad actual del euskera, teniendo en cuenta que, por efecto del sistema educativo, resulta ser el sector de población con mayor índice de vascohablantes. El estudio está estratificado por sexo y edad, y se han realizado un total de 7.200 encuestas, mediante la cumplimentación de un cuestionario estructurado y cerrado.

La IV Encuesta Sociolingüística incluye cuatro ámbitos de estudio: la competencia lingüística de la población; la transmisión lingüística; el uso del euskera en diversos ámbitos (familia, amigos, trabajo, ámbitos formales, etc.); y actitud hacia el euskera.

 

El trabajo de campo de la IV Encuesta Sociolingüística finalizó en diciembre de 2006, y presentamos sus resultados en cuatro tomos: euskera, castellano, francés e inglés.

La Encuesta Sociolingüística se realizada cada cinco años y la que hoy nos ocupa es la cuarta. En esta presentación voy a hacer referencia a la serie completa de quince años, más allá del período de cinco años que abarca la IV Encuesta. Por una parte, porque un período de cinco años aporta una perspectiva limitada para evaluar el proceso de revitalización de una lengua. Por otra parte, porque en este período no se altera la tendencia favorable a la recuperación del euskera con respecto al periodo correspondiente a la III Encuesta. Y, por último, porque disponer de una perspectiva de quince años supone una inmejorable oportunidad para observar la evolución que está teniendo el euskera y remarcar los principales restos a los que se enfrenta.

 

Antes de entrar a detallar los datos aportados por la Encuesta, resumo las principales conclusiones a las que nos conduce:

 

1. Es posible revitalizar una lengua minorizada como el euskera. Para ello, la lengua necesita un estatus adecuado, una política lingüística efectiva y la adhesión de los ciudadanos.

 

2. Entre los diversos elementos que caracterizan lingüísticamente a la sociedad vasca, hay dos que convierten el proceso de recuperación del euskera en un proceso largo y que afectará a varias generaciones: la ausencia de vascohablantes monolingües (que, por otra parte, no

deseamos que existan) y la evidente distancia lingüística entre el euskera y el castellano o el francés. Lo importante es, pues, continuar avanzando sin retrocesos en este largo proceso. En cualquier caso, y vista esta cuestión desde la perspectiva que nos dan estos quince últimos años, hay que resaltar que el euskera muestra una clara tendencia hacia su recuperación.

 

3. En la población mayor de dieciséis años, en el año 2.006 hay 137.200 personas bilingües más que en 1991. El crecimiento de la población bilingüe se ha dado en Navarra y, sobre todo, en la Comunidad Autónoma Vasca. En Iparralde sigue habiendo pérdidas en la población bilingüe global, pero el número de jóvenes bilingües ha entrado ya en una dinámica de crecimiento. Asimismo, el número de monolingües (castellanohablantes o francófonos) ha disminuido en 133.900 personas, en el conjunto de Euskal Herria, con respecto a 1991 (70% en 1991 y 58,9% en 2006). El porcentaje de castellanohablantes monolingües ha disminuido en la CAV y en Navarra. En Iparralde, sin embargo, la población francófona monolingüe ha aumentado en números absolutos y en porcentaje.

 

4. Si en lugar de considerar sólo a la población mayor de 16 años tuviéramos en cuenta a toda la población, el porcentaje de población bilingüe en Euskal Herria es aún mayor: en efecto, analizando la variable de la competencia lingüística por tramos de edad, observamos que el mayor crecimiento en el porcentaje de bilingües se está produciendo especialmente entre los jóvenes. Así, en la CAV y en Navarra el mayor porcentaje de población bilingüe se da entre los menores de 16 años. A la espera de recibir los datos del Padrón de 2006, recordemos que según el Padrón de 2001 –último del que disponemos por el momento-, en la CAV es bilingüe una de cada tres personas, y en la población menor de 16 años lo es un 66%.

5. La sociedad se encuentra inmersa en un rápido proceso de cambios: se está pronunciando el proceso de envejecimiento, se mantiene sin apenas alteración la bajísima tasa de natalidad y ha aumentado enormemente en un breve plazo de tiempo la población inmigrante. Su crecimiento ha sido tan pronunciado que en el período de cinco años entre las dos últimas encuestas, se ha triplicado su presencia en Navarra y en la CAV. Actualmente (2007) hay empadronados 122.196 inmigrantes en la CAV, el 5,7% de la población.

 

6. Visto desde la perspectiva de los últimos quince años, el proceso de revitalización del euskera ha avanzado con firmeza en la CAV y más lentamente en Navarra. En Iparralde, sin embargo, sigue produciéndose una pérdida de hablantes, aunque esta tendencia está disminuyendo y, con la aportación de la generaciones jóvenes, se están creando nuevas oportunidades para la recuperación del euskera.

 

7. El sistema educativo ha aportado mucho a la recuperación del euskera. En 1986, la primera lengua de la mayoría de los bilingües de la CAV era el castellano. Dicha mayoría, además, se daba en todos los grupos de edad. En 1986, el 76% de los bilingües menores de 25 años, por ejemplo, recibió el euskera en el hogar, mientas que en 2006 el porcentaje de jóvenes menores de 25 años que recibió el euskera en el hogar era del 39%. Es decir, 6 de cada 10 jóvenes aprendió el euskera en la escuela. En 1986, eran los mayores de 65 años los que contaban con el mayor porcentaje de bilingües. En 2006, por el contrario,  la mayor proporción de bilingües se da entre los menores de 25 años. La escuela, por lo tanto, es un elemento indispensable para la revitalización de la lengua, pero no es suficiente. El sistema educativo, exclusivamente, no puede revitalizar euskera.

 

8. Desde la perspectiva de estos últimos años, podemos afirmar que estamos dando pasos decisivos para generalizar el conocimiento del euskera en la población. Pero no podemos conformarnos con ello, puesto que uno de los indicadores principales de la salud de una lengua es su USO. Por eso, hemos focalizado la atención y el objetivo fundamental de la política lingüística en aumentar el uso del euskera en los más diversos ámbitos.

 

9. El uso del euskera no está creciendo al mismo ritmo que suconocimiento. Es NORMAL que así ocurra. Y es normal, porque en eluso de una lengua resultan determinantes tres factores fundamentales: lacompetencia lingüística de sus hablantes; la densidad de la redrelacional; y los ámbitos de uso de que disponen. Muchos vascohablanteslo son desde fecha reciente: en la CAV, en 2006, el 55% de la población bilingüe de entre 16 y 24 años es euskaldunberri, pero en 1991 sólo el 25% de los bilingües tenía como primera lengua el castellano. La mitad de la población bilingüe reside en núcleos con un fuerte predominio del

castellano o del francés (en núcleos urbanos con una población bilingüe menor del 40%). Por lo tanto, la mayoría de los vascohablantes tienen unas redes relacionales con una presencia mayoritaria del castellano o del francés y disponen de pocos ámbitos de uso para el euskera.

 

10. No sólo ha aumentado el conocimiento del euskera. También ha aumentado su uso, sobre todo en espacios y ámbitos formales (en la CAV, entre los jóvenes, el uso del euskera está teniendo un crecimiento cada vez más evidente: por ejemplo, entre los jóvenes de 16-24 años, el 24% utiliza el euskera tanto o más que el castellano, mientras que en 1991 sólo lo usaba el 12%).

 

11. De todos modos, hay que decir que el crecimiento en el uso del euskera por parte de los jóvenes se ha producido, principalmente, por el crecimiento en el número de bilingües.

 

12. Si analizamos el uso del euskera referido no a toda la población sino sólo a la población bilingüe, observamos que no ha aumentado el uso, aunque si lo haya hecho el número de bilingües. El uso del euskera en la sociedad en general ha aumentado de forma notoria, pero los actuales bilingües no usan el euskera más que los bilingües de hace unos años. Los jóvenes bilingües de 16-24 años usan el euskera menos en 2006 que en 1991. Ello está influido por el hecho de que, al ser el castellano su primera lengua en muchos casos, poseen un menor dominio del euskera, así como por el hecho de que la mayoría reside en núcleos en los que predomina el castellano.

 

13. Además de la población bilingüe, ha aumentado significativamente el número de bilingües pasivos (son capaces de entender el euskera, pero no de hablarlo). Es hora de que reflexionemos sobre la aportación de los bilingües pasivos y de que reconozcamos su importancia y necesidad.

 

14. La actitud favorable al euskera y la voluntad en pro de su revitalización han aumentado en la Comunidad Autónoma Vasca y en Navarra, mientras que en Iparralde se mantiene sin variaciones.

 

15. Por último, y tal como nos muestran los datos obtenidos, los límites más determinantes para la recuperación del euskera están en la propia sociedad.

 

Finalizada, pues, la presentación de las principales conclusiones extraídas de laEncuesta, paso a presentar los datos más destacables.

 

Competencia lingüística

 

Según los datos de la Encuesta de 2006, el 25,7% de la población de Euskal Herria mayor de 15 años es bilingüe (3,4 puntos más que en 1991 -22,3%-), el 15,4% es bilingüe pasivo y el 58,9% es monolingüe (castellanohablante o francófono).

 

Por territorios, en la CAV el 30,1% de la población mayor de 15 años es bilingüe

(6 puntos más que en 1991, en que lo era el 24,1%), en Iparralde el 22,5% es bilingüe (11 puntos menos que en 1991, en que lo era el 33,1%); y en Navarra el 11,1% (1,6 puntos más que en 1991 -9,5%-)

Es decir, entre la población de más de dieciséis años, en 2006 hay 137.200 bilingües más que en 1991. El crecimiento en la población bilingüe se ha producido en Navarra y, sobre todo, en la CAV. En Iparralde, sin embargo, todavía hay pérdidas de población bilingüe, pero el porcentaje de bilingües entre los jóvenes ha comenzado ya a crecer.

Si en lugar de considerar sólo a la población mayor de 15 años tomamos en cuenta a toda la población, el porcentaje de población bilingüe en Euskal Herria es aún mayor: en efecto, analizando la variable de la competencia lingüística por tramos de edad, observamos que el mayor crecimiento en el porcentaje de bilingües se está produciendo especialmente entre los jóvenes. Así, en la CAV y en Navarra el mayor porcentaje de población bilingüe se da entre los menores de 16 años. Según los datos del Padrón de 2006, el 37% de la población de la CAV es bilingüe, y entre los menores de 15 años lo son tres de cada cuatro personas. Por el contrario, en Iparralde el porcentaje más alto de población bilingüe se da en el tramo de más de 65 años, y disminuye a medida que descendemos en los tramos de edad, aunque cada vez son más claros y patentes los indicios de cambio en esta tendencia entre los jóvenes: en efecto, según los datos de la Encuesta del 2006, la población bilingüe entre los jóvenes de Iparralde ha aumentado en número y en porcentaje.

 

Al mismo tiempo, el número de monolingües en Euskal Herria ha disminuido en 133.900 en estos quince años (en porcentajes ha disminuido desde un 70% en 1991 hasta el 58,9% en 2006). El porcentaje de monolingües ha disminuido en la CAV y en Navarra. No así en Iparralde, donde ha aumentado tanto en número absoluto como en porcentaje. El descenso de la población monolingüe y el crecimiento de la población bilingüe resultan más destacables si tenemos en cuenta los cambios demográficos ocurridos en nuestra sociedad en los últimos años. Por un lado, nuestra sociedad está envejeciendo y la tasa de natalidad es muy reducida, por lo que el peso de los jóvenes –justamente el sector de población más bilingüe- en relación con la totalidad de la población está disminuyendo. Por otro lado, es evidente el aumento que ha tenido la población inmigrante en nuestro entorno en los últimos 15 años: en la CAV alcanza a ser ya el 5% de la población y en Navarra el 10%. En la CAV hay censados 122.196 inmigrantes. En Iparralde, el influjo de la inmigración ha sido menor en la evolución lingüística de los últimos años, pues ya hace 15 años el porcentaje de población inmigrante era mayor que en los otros dos territorios.

 

En todo caso, se puede afirmar que el bilingüismo avanza en la CAV y en Navarra. En la CAV lo hace con pujanza y en Navarra con moderación, pero de manera constante. En Iparralde, sin embargo, todavía hay pérdidas en la población bilingüe, y seguirá habiéndolas en los próximos años, pero entre los jóvenes también ha aumentado la población bilingüe, en números absolutos y en porcentaje.

 

Las características de la población bilingüe han cambiado mucho en estos quince años. En 1991 entre la población bilingüe eran mayoría (79,3%) los euskaldunzaharras, es decir, quienes poseían el euskera como primera lengua, adquirida en la familia. Los euskaldunzarras eran, además, mayoría en todos los tramos de edad. En 2006, sin embargo, aunque los euskaldunzaharras siguen siendo mayoría (57,9%) en la población bilingüe, la situación ha cambiado radicalmente entre la población joven: en efecto, más de la mitad (54,5%) de los jóvenes bilingües de 16-24 años son ya euskaldunberris, es decir, han adquirido el euskera en la escuela o en el euskaltegi. En ese mismo tramo de edad, sólo el 25% de los bilingües era euskaldunberri en 1991.

 

Para conocer mejor cómo es el joven bilingüe actual, veamos a continuación cúales son sus características principales y observemos las diferecias respecto al joven bilingüe de hace quince años. El bilingüe joven (16-24 años) de la CAV tiene el castellano como primera lengua (56%) y mayor facilidad para desenvolverse en castellano que en euskera (56%). Ha cursado sus estudios primarios (79%) y secundarios (69%) en el modelo D, es decir, ha aprendido euskera en la escuela. Vive en centros urbanos erdaldunes, principalmente en Bizkaia. Por el contario, en 1991 el joven bilingüe (16-24 años) de la CAV tenía el euskera como primera lengua (63%), a pesar de lo cual también se deselvolvía mejor en castellano que en euskera. Cursó sus estudios primarios en el modelo D (46%), aunque tenía muchos compañeros de escuela que lo hicieron en el modelo B (45%). Vivía en la tercerra zona sociolingüística, principalmente en Gipuzkoa. Estos datos tienen múltiples repercusiones y efectos en el uso de la lengua.

 

 

La mayoría que conforman actualmente los euskaldunberris en la población joven bilingüe es patente en la CAV y en Navarra, y ejerce una influencia directa en la facilidad o dificultad para el uso de la lengua, pues, en efecto, entre los bilingües, el grupo mayoritario en la CAV y en Navarra está constituido por bilingües que se manejan mejor en castellano que euskera.

 

Transmisión familiar de la lengua

 

Actualmente, cuando los padres son bilingües la transmisión familiar del euskera está casi totalmente asegurada en la CAV y en Navarra, y todavía se producen pérdidas en Iparralde.

 

La competencia lingüística de los padres condiciona completamente la transmisión familiar de la lengua:

 

a. En la CAV y en Navarra, en los casos en que el padre y la madre son bilingües, el 98% de los hijos o hijas recibe el euskera en la propia familia. En Iparralde, a pesar de que este porcentaje también es alto, desciende diez puntos con respecto a los otros dos territorios.

 

b. En los casos en que uno de los miembros de la pareja -padre o madre- no sabe euskera, la transmisión familiar del euskera se produce en un 86% en la CAV, en un 71% en Navarra y en un 44% en Iparralde.

 

Evolución lingüística: incorporaciones y pérdidas del euskera

 

El crecimiento de las incorporaciones y la práctica desaparición de las pérdidas del euskera se aprecia especialmente entre los jóvenes, incluso -aunque en menor medida- entre los jóvenes de Iparralde.

Entre quienes han tenido como primera lengua el euskera o el euskera y el castellano o francés, la mayoría (más del 85% en la CAV y más del 75% en Navarra e Iparralde) han conservado el euskera y actualmente son bilingües.

 

Aun así, hay quienes han perdido el euskera en parte o en su totalidad (aproximadamente el 3% de los mayores de 15 años). Una parte de esa pérdida (aproximadamente la mitad en la CAV e Iparralde y algo más de un tercio en Navarra) ha sido una pérdida parcial, es decir, se mantiene la capacidad de entender bien el euskera pero no de hablarlo bien.

 

Al mismo tiempo, entre la población mayor de 15 años de Euskal Herria, hay 200.987 personas que han aprendido euskera y son hoy bilingües, 129.285 personas más que en 1991. Son las incorporaciones del euskera, constituidas por la aportación de los euskaldunberris.

Las personas que han adquirido el euskera son 178.000 en la CAV (118.700 más que en 1991), 19.000 en Navarra (12.600 más que en 1991) y 3.900 en Iparralde (1.900 más que en 1991). Las incorporaciones se producen sobre todo entre los jóvenes.

 

 

Uso del euskera

 

El 25,1% de la población de Euskal Herria mayor de 15 años usa el euskera en una u otra medida:

 

a) El 15,3% usa el euskera de manera intensiva, es decir, usa el euskera diariamente en igual o mayor medida que el castellano o el francés.

 

b) El 9,8% usa el euskera, pero en menor medida que el castellano o el francés.

 

En cuanto a los resultados sobre el uso del euskera, hay grandes diferencias de unos territorios a otros. Por ejemplo, quienes hacen un uso intensivo del euskera, es decir, quienes utilizan el euskera tanto o más que el castellano o el francés, son el 18,6% en la CAV, el 10,3% en Iparralde y el 5,6% en Navarra. Quienes usan el euskera, pero en menor medida que el castellano o el francés, son el 11% en la CAV, el 12,3% en Iparralde y el 4,1% en Navarra.

 

Analizando la evolución del uso del euskera en estos últimos quince años, se observa que crece paulatinamente en la CAV, se mantiene en Navarra y decrece en Iparralde

 

Los datos que se van a exponer en adelante corresponden al uso intensivo del euskera, es decir, a aquellas personas que utilizan el euskera tanto o más que el castellano o el francés.

 

El crecimiento en el uso del euskera en la CAV se ha producido principalmente en los ámbitos formales (en las relaciones con los ayuntamientos, servicios de salud, bancos o cajas y comercio). En el hogar, el uso del euskera ha disminuido, exceptuando el uso con los hijos e hijas. Entre los ámbitos formales, el aumento más significativo de los últimos 15 años se ha producido en los servicios de salud, aunque es verdad que los porcentajes de uso están todavía por debajo de los de otros ámbitos de uso.

 

Al igual que ocurre con el resto de las variables analizadas, en el uso del euskera hay grandes diferencias entre los diferentes territorios. Así, al contrario que en Navarra e Iparralde, en la CAV el uso del euskera ha aumentado en su conjunto en todos los ámbitos de uso. Aunque es verdad que dicho aumento ha sido más significativo en los ámbiros formales (ayuntamiento, servicios de salud, bancos y cajas y comercio) que en los ambitos informales (hogar, amisgos o vecinos).

 

En los últimos 15 años el porcentaje de las personas que utilizan el euskera tanto o más que el castellano o el francés ha aumentado entre los menores de 50 años. Pero dicho aumento no se ha producido en la misma medida en el conjunto de Euskal Herria. De hecho, el aumento de uso en los terminos que acabo de explicar sólo se ha dado en la CAV. En Navarra también ha habido un aumento de uso, pero entre los menores de 35 años, y en Iparralde el uso es menor que hace 15 años en todos los grupos de edad.

 

 

Dicho aumento ha sido especialmente significativo entre los jóvenes de la CAV, habiéndose duplicado entre 1991 y 2006 el porcentaje de  jóvenes de 16 a 24  años que utilizan el euskera tanto o más que el castellano.

 

 

Pero hay que tener en cuenta que el aumento del uso del euskera tiene como base y fundamento el aumento del número de bilingües. Los bilingües, es decir, las personas que tienen la competencia suficiente en euskera son cada vez más, por lo que el número de personas que la utilizan ha aumentado. Lo que ocurre es que, como es normal, el conocimiento y el uso no han aumentado en la misma proporción.

 

Para comprender mejor dicho fenómeno, en vez de analizar, como hasta ahora, el uso del euskera con respecto al conjunto de la sociedad, vamos considerar únicamente el uso de euskera con respecto a los bilingües. De esta manera, vemos que aunque el número de bilingües y la presencia del euskera en la sociedad es cada vez mayor, la proporción de bilingües que utilizan el euskara no ha aumentado. Los bilingües de Euskal Herria no utilizan actualmente el euskara más que hace quince años. Por ejemplo, en 2006 los jóvenes bilingües de 16-24 años utilizan el euskara menos que en 1991. De todas manera, el uso del euskera entre los bilingües mayores de 35 años es mayor en la actualidad que hace 15 años.

La razón, entre otras,  por la que el uso de euskera entre los bilingües y, sobre todo, entre los jóvenes bilingües no es mayor es que al poseer como primera lengua el castellano o el francés presentan una menor facilidad para usar el euskera y a que en su mayoría viven en núcleos o entornos mayoritariamente erdaldunes. Aun así, es verdad que la facilidad suficiente en euskera y la red de relaciones euskaldun no garantizan el uso del euskera. Son condiciones sine qua non para poder utilizar el euskera, pero no lo garantizan totalemente.

Actitud en relación con la promoción del uso del euskera

 

Entre la población mayor de 15 años, muestran una actitud favorable a la promoción del euskera el 64,7% en la CAV, el 41,2% en Iparralde y el 37,7% en Navarra.

 

Con una actitud ni favorable ni contraria a la promoción del uso euskera, se manifiesta el 41,1% en Iparralde, el 28,1% en Navarra y el 24% en la CAV.

 

Muestran una actitud contraria a la promoción del euskera el 11,2% en la CAV, el 17,6% en Iparralde y un tercio (34,2%) en Navarra.

 

 

La actitud hacia el euskera está muy ligada a la competencia lingüística. En efecto, se observa que más del 85% de los bilingües en la CAV y Navarra y el 75% en Iparralde son partidarios de promover el uso del euskera. Entre los castellanohablantes o francófonos monolingües, se muestran contrarios a promover el uso del euskera el 24,4% en la CAV, el 46% en Navarra y el 26% en Iparralde.

 

En cuanto a la edad, entre los mayores de 65 años se obtiene en todos los territorios un alto porcentaje de partidarios de promover el uso del euskera. En la CAV y en Navarra también es muy alto entre los jóvenes el porcentaje de quienes se muestran favorables a promover el uso del euskera. En Iparralde, sin embargo, son los jóvenes quienes presentar menores porcentajes favorables a la promoción del euskera.

 

Para finalizar:

 

A la luz de todos estos datos se pueden hacer –y se deben hacer- muchos análisis e interpretaciones. En cualquier caso, nunca en la historia ha habido tanta gente como hoy capacitada –a un nivel u otro- para usar el euskera, para hablar o escribir en euskera. También funcionalmente está el euskera ganando espacios y ámbitos de uso que hasta hace poco le eran completamente desconocidos. El euskera está inmerso en un proceso de revitalización, en un proceso que algunos querrían que fuera más lento y otros que fuera más rápido. Dicho de otra manera: la salud del euskera es mejor de lo que algunos desean reconocer, pero, al mismo tiempo, más débil de lo que otros querrían que fuera. El proceso de recuperación del euskera es un proceso que necesitará años y generaciones; pero es un proceso en el que ni retrocedemos ni estamos parados, sino que avanzamos: avanzamos claramente en la CAV, avanzamos en Navarra, y esperamos que, en Iparralde, los claros que empiezan a aparecer tras los nubarrones vayan extendiéndose en el futuro.

 

Ciertamente, son evidentes las diferentes situaciones que vive el euskera en sus tres territorios. Lo que muestra con claridad el impulso que puede dar a una lengua un adecuado marco jurídico. El euskera, efectivamente, tiene el total amparo legal en la CAV y es en esta comunidad donde está conociendo los mayores avances. Es cierto. Pero también lo es que la evolución del euskera en la CAV nos enseña que ni las mejores leyes ni las más eficaces políticas lingüísticas pueden garantizar la plena extensión del uso del euskera. Cualquiera que no quiera negar lo evidente puede apreciar que los vientos de Vitoria están dando al euskera un impulso mayor y mucho más firme que los de Pamplona y, ni que decir tiene, que los de París-Baiona. Pero, asimismo, es obvio que para reforzar e impulsar el uso del euskera es necesario algo más que una normativa protectora y el impulso póliticos de los dirigentes públicos. Para que ese algo más se produzca de manera efectiva es necesaria la implicación de cada uno de nosotros y de la dinámica social.

 

La clave para el futuro del euskera es la adhesión social. Por ello, es esencial que sepamos advertir y considerar las limitaciones de la propia sociedad. Pues, en efecto, tan importante y necesario como crear y fortalecer nuevas oportunidades de uso para el euskera es que, en el día a día, los ciudadanos y ciudadanas aprovechen y hagan uso de las ya existentes.

 

Este estudio que hoy presentamos nos da motivos para afrontar el futuro con optimismo, pero nos muestra también aspectos que nos demandan actuar con rigurosidad y plantear iniciativas eficaces. Porque, en definitiva, el futuro del euskera está en que sepamos hacer y hagamos todo lo que podamos hacer, al margen tanto de tentaciones maximalistas como de dejaciones igualmente ineficaces.

 

 

Patxi Baztarrika

Partekatu - Comparte:
  • Print
  • Add to favorites
  • del.icio.us
  • Facebook
  • Twitter
  • Google Bookmarks
Publicado en Idatziak-Articulos | 1 comentario

Fernando Muniozguren

Joan dira egun batzuk Fernandok utzi gintuenetik eta galera horrek eragindako ustegabeko ondoezak eta zirrarak leku apur bat egin diote hark gure artean utzitako ekarpena, guregan utzitako arrastoa arretaz hausnartu beharrari. Duela 20 bat urtez geroztik genuen elkarren berri euskalgintzan Fernandok eta biok, bera Eibarko Udaleko Euskara Zerbitzuaz arduratu zenetik, eta ez dira gutxi elkarrekin egindako bilerak, gehien bat Udaletako Euskara Arduradunen Sarea (UETS) zelakoaren ildoan. Ekimen handiko urteak izan ziren 80ko hamarkadako haiek udaletako euskara zerbitzuetan geniharduenontzat, asko zen –guztia ez esateagatik- eginkizun genuena eta erronka haiek eragozpenez mukuru zetozen; hantxe ezagutu nituen nik orain nabarmen utzi nahi ditudan Muniozgurenen ezaugarrietako bi: lehenik, bere goi-mailako formazioa, egiten zituen planteamenduetan eta azaltzen zituen jarreretan agerian geratzen zena eta, bestetik, ekintzaile gisa berezkoa zuen gaitasun pragmatikoa. Pragmatikoa baitzen oso –nire irudirako- Fernando Muniozguren, eta esango nuke euskarak bizi zuen eta bizi duen kinkan ezinbesteko zuela berak pragmatismo handiz jokatu beharra.

Jakin bazekien Fernandok euskara biziberritzeko jardunean tokian tokikoa zela guztiz beharrezkoa, guztiz funtsezkoa gure gizarte egituraren katebegi guztietan euskararen erabilera txertatzea: Bazekien biziberritzea modernizatzea zela, eta aurkako joeran zetorren egoera soziolinguistiko batean biziberritzea burutsu eragitea zela. Eta oinarri horiek hezurmamitzen, sendo egituratzen, eman zituen urterik onenak. Egun hauetan egin zaizkion gorazarrezko aipuetan irakurri dut bere egintzen zerrenda luzea; Eibarri, Debabarrenari, Zarautzi…, alegia, Euskal Herriari egin dion ekarpen handia. Orain egun gutxi, uztailaren hasieran, Rikardo Arregi Kazetaritza Sariaren XVIII. edizioa zela-eta, sari horren lehen edizioko argazkirik ikusteko aukera izan dut, Fernando bere bizar luzeekin …eta kitto! kolektiboari eman zitzaion saria jasotzen izen bereko aldizkarian argitaraturiko lan batengatik. Hara hor, Rikardo Arregi Kazetaritza Saria, bere lehen edizioan, Eibarren sortu berria zen kazetaritza proiektu baten aldeko ezagutzaz betea. Argazki hura ikusi eta egun gutxiren buruan hil zen.

Belaunaldi gazte berriak euskalgintzara erakartzen eta martxan jarritako proiektuak haien esku ondorengotzen lan handia egin zuen Muniozgurenek; horri esker luzaro ezagutu ahal izango dugu hark sortu edo eragindako ekimen ugari. Nire kezka, orain, bestelakoa da: euskalgintzak galtzen duen eredu horrek jarraipen egokirik izango ote duen gure alorrean, haren jarrera eta jokabide jantzi eta pragmatikoek, berak gutxik bezala ezagutu zuen inguruabar soziolinguistiko katramiltsuan lan egiteko eta burutsu eragiteko ahalmen horrek, oinordekorik izango ote duen horren guztiaren hain behar handia duen euskalgintzan. Zalantza horrek egiten dit orain zimiko Fernandorekin gogoratzean.

Fernando ez baitzen inertzien batere zalea, eta bai erakundeen aldetik bai euskalgintzan bertan maiz sortzen diren inertzia horien aurka lan egiten nabarmendu zen, jakinik gaitz larria zela hori guretzat, luxu garestiegia, eta dinamikak berritu egin behar direla, gure txikitasunean aldatu egin behar direla ahalik eta etekinik handiena erdiesteko. Inertzien aurkako zen, eta esango nuke –nire uste apaletik- haustura gehienak galgarritzat zituela, bere iritzietan tinko iraun arren konpondideak bilatzeko gaitasun handia zuela, tolesdurarik gabe, oso grina jatorrez, solaskide eredugarria baitzen. Protagonismo hutsalei ihes egin zien beti, eta behin ekimen bat bideraturik sendo ikusten zuenean, nahiago zuen erronka berrien bila ibili, bidegile gisa, hori baitzuen inertziei aurre egiteko jarraibidea. Galera horri diot beldur nik orain: itxaropenik nahi nuke izan, orpoz orpo izan zituen gazteek beregandik eskarmentu hori guztia ezagutu dutelakoan, ikasi dutelakoan. Orain badakitelakoan, hezkuntza munduan ibilitako hark, Eibarko Udalean jardundako hark, euskara elkarteetan eta beste herri mugimendu askotan lan egindako hark jakin ongi zekiela ezer lotzen ez zuten alferrikako korapiloak askatzen, eta hobeto bi mutur lotu behar zituztenak gogor estutzen.

Azken hogeita bost urte hauetako euskararen bidegile prestuenetako batek utzi gaitu. Ohorea izan duk niretzat, Fernando, hirekin batera urte horietan guztietan zehar hainbatetan jardun ahal izatea. Adiorik ez!

Partekatu - Comparte:
  • Print
  • Add to favorites
  • del.icio.us
  • Facebook
  • Twitter
  • Google Bookmarks
Publicado en Idatziak-Articulos | Deja un comentario

Euskara biziberritzen jarraitu

Abenduaren 3a, San Frantzisko Xabierren eguna, Euskararen Nazioarteko Eguna dugu Eusko Ikaskuntzak Miarritzen, 1948an, eginiko batzarraldian halaxe ospatzea proposatu zuenetik. Egokiera ona dugu, beraz, euskara biziberritzeko gure gizartea egiten ari den ahaleginari buruzko gogoeta egiteko.

 Aldi berean atzera eta aurrera begira jarrita, bi argazki ikusten ditut gaur batera: lehenean, euskara berreskuratzeko azken hogeita bost urteotan egin duguna ikusten da, eta, bigarrenean, berriz, normalkuntzara iristeko oraindik falta zaiguna. Argazki beteak dira biak, bietan gauza asko ikusten ditut. Alegia, egindakoa oparoa izan da: egin zitekeena eta egin behar zena egin dugula uste dut. Baina egiteko dagoena ere asko da oraindik: erruz aurreratu eta hobetu behar dugu euskararen normalkuntzara iristeko.

 Asko eztabaidatu izan da Euskal Autonomia Erkidegoan landu den hizkuntza politikaren ereduaren gainean, baina uste dut, euskararen gaurko egoera eta duela hogeita bost urtekoa erkatuz gero, ukaezina dela euskarak susperraldi nabarmena izan duela hainbat alorretan.  Aurrerabide horretan, jakina, zeresan handia izan dute bai euskarari eman zaion estatus juridikoak bai eta estatus horren aplikazioan aurera eraman den hizkuntza politikak.

 Euskal hezkuntza sistemaren, helduen euskalduntze-alfabetatze sistemaren, administrazioaren eta gizarte mugimendu eta borondatearen eraginez, herritar elebidunen kopuruak hazkunde handia izan du bi hamarkada hauetan. Laurogeiko hamarkadaren hasieran, Autonomia Erkidego osoa hartuta, bost herritarretik batek bakarrik zekien euskaraz. Orain, berriz, hirutik batek daki euskaraz. Hazkunde hori proportzioz antzekoa izan da hiru lurraldeetan, baita udalerriz udalerri eta oro har,  eta nabarmena da hiriburuetan euskara lekua irabazten ari dela. Bestalde, nabarmentzeko datua da, baita ere, pertsona elebidunen proportzioa handitu egiten dela adinean jaitsiz gero; esate baterako, 5-14 urte bitartekoen artean %60 elebidunak dira, eta, gaur egun, pertsona elebidunen ia erdia 30 urtetik beherakoa da. Gaur gazte eta, nagusiki, elebidun diren belaunaldiok etorkizuneko gizartean jokatuko duten zeregin garrantzitsuari erreparatuta, baikor izan gaitezkeelakoan nago.

 Dena den, ikusten dira argi-ilunak ere, jakina; izan ere, euskararen jakintza edo ezagutzaren mailan izandako aurrerakada horrek ez du pareko hazkunderik ekarri erabilerari dagokionez. Nahiz eta euskararen erabileran ere aurrera egin dugun eta euskara etengabe esparru berriak irabazten ari den, erabileraren hazkuntza ez da izaten ari ezagutzaren hazkuntza adinakoa. Izan ere, hizkuntza baten erabileran, besteak beste, bi faktore nagusik dute funtsezko garrantzia: hiztunen gaitasuna eta hiztunen dentsitatea. Beste era batera esanda, euskara bereganatzen ari diren hiztun berri horiek beren bizitzan normaltasunez euskara erabili ahal izan dezaten, beharrezkoa da haien ingurune naturalean harreman sare euskaldunak izatea, eskuratzen ari diren hizkuntza gaitasun hori sendotzeko, finkatzeko, hobetzeko. Horra hor, beraz, datozen urteotan izango dugun lehentasunezko ekinbideetako bat: euskara normaltasun eta egunerokotasun osoz gehiago erabiltzeko espazioak eta aukerak sortzea, batez ere familian, lagunartean eta lan munduan euskara sendo itsasteko bermeak jartzea, euskal hiztunen komunitate naturalak sendotzea.

Euskararen Aholku Batzordeak, Eusko Jaurlaritzak eta Eusko Legebiltzarrak onartua duten Euskara Biziberritzeko Plan Nagusiak, hain zuzen ere, urteotan landu beharreko helburu nagusien artean jasotzen du euskararen erabilera soziala sustatzea, euskararen belaunaldiarteko transmisioa bermatzearekin eta euskararen kalitatea zaintzearekin batera. Aholku Batzordeak adostasun zabala landu zuen Biziberritze Plana idazteko prozesuan, seguru asko euskal gizartearen joera, ikuspegi eta sentsibilitate desberdinetako ordezkariek osatua delako.

 Bide beretik, hizkuntzaren normalkuntzarako prozesuan dauden argi-ilun horien artean, bada benetan kezkatzen gaituen ilungune bat: euskararen inguruko adostasun sozialarena. Laurogeiko hamarkadaren hasieran, hizkuntza normalkuntzarako oinarrizko legeriaren inguruan izan zen adostasun politiko eta sozialaren mailan ez baitugu aurrera egin. Aitzitik, orduan euskararen aurrerabiderako proposamenen alde ziren hainbat sektore ezkor, hotz eta, are, kontra daude aspaldi honetan.

 Horregatik, behar-beharrezko ikusten dugu euskararen inguruan elkarrizketa sozial eta politiko zabala eta etengabea berritzea, euskararen aldeko adostasun mailak areagotze aldera. Hizkuntza-bizikidetzaren arazoa guztion arazoa delako, euskara guztion ondarea delako, euskararen etorkizuna ez dagokigulako euskaltzaleoi edo euskal hiztunoi bakarrik, gure gizartearen elkarbizitzarako euskal munduaren eta erdal munduaren arteko zubiak eraiki behar direlako. Egiteko handia dugu aurrean, ibilbide luzea geratzen zaigu oraindik euskararen erabateko normalizaziora iristeko, benetako elebitasun orekatura gerturatzeko. Euskarak politika positiboak beharko ditu luzaroan, baina batez ere gizartearen inplikazioa beharko du, gizartearen atxikimendu sendoa, aurrera egiten jarraituko badu. Izan ere, arazoak eta mugak ez ditugu legerian. Arazoa guztiona da, soluzioa gure ez besteren esku dugu. Guztion egitekoa denez, egin dezagun bidea elkarrekin.

Partekatu - Comparte:
  • Print
  • Add to favorites
  • del.icio.us
  • Facebook
  • Twitter
  • Google Bookmarks
Publicado en Idatziak-Articulos | Deja un comentario